O'zbek adabiyoti

5463 marta o'qildi
14 fevral - Z.M.Bobur tavallud topgan kun

Қадимий ћовароуннахр ва ундаги халқлар ҳаЄти ҳақида жонли гувоҳлик берувчи асарлар орасида "Ѕобурнома" алоҳида ажралиб туради. јжойиб лирик шоир, Ґзбек адиби «аҳириддин ћухаммад Ѕобур томонидан €ратилган бу асар ижтимоий-тарихий, илмий-табиий ва адабий-лингвистик маълумотлар хазинасидир.

 

"ЅќЅ”–Ќќћј" жаҳон кезади

Қадимий ћовароуннахр ва ундаги халқлар ҳаЄти ҳақида жонли гувохлик берувчи асарлар орасида "Ѕобурнома" алоҳида ажралиб туради. јжойиб лирик шоир, Ґзбек адиби «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобур томонидан €ратилган бу асар ижтимоий-тарихий, илмий-табиий ва адабий-лингвистик маълумотлар хазинасидир. ”нда 1494 йилдан 1530 йилгача °рта ќсиЄ, јфғонистон ва Ҳиндистонда кечган воқеалар баЄн этилган. Ѕобур тарихий фактларни шунчаки кайд этиш, жангу жадаллар, юришлар ҳакида хронологик ахборот бериш билангина кифо€ланмай, воқеаларни жонли тилда қизикарли ҳико€ қилади, манзара чизади, табиатни, этнографик ҳолатларни тасвирлайди, даврни, унинг хусуси€тларини гавдалантиради. Ўу сабабдан асар фақат илмий-тарихий аҳами€ти билан эмас, балки Ґзбек бадиий насрининг Єрқин намуналаридан бири сифатида ҳам биз учун қимматлидир. Ўоир Ґз хотираларини бадиий нақл услубида содда ва равон баЄн этади, Ґнлаб тарихий шахсларнинг аниқ характерини €ратади; табиат манзараларини суратини чизади; китобни ҳар хил сюжетлар, ишқий саргузаштлар, шеърий парчалар билан безайди. “илга олинган шахсларнинг портрети кийинишини, ташқи кҐриниши, феъл-атвори, одатлари, Ґтмиши, авлод-аждоди бирма-бир таъриф этилади. јсардаги марказий образ — Ѕобурнинг Ґзи, албатта. ”нинг ҳис-туйғуларга бой қалби кҐз олдимизда Єркин жонланади. »нглиз тарихчиси Ёлфинистон "Ѕобурнома" ва унинг муаллифи ҳақида: "”нинг шахсий ҳис-туйғулари ҳар қандай муболағадан Єки пардалашдан холи, услуби оддий на мардона, шу билан бирга жонли ва ифодали. °з замондошлари биографи€сини, уларнинг қиЄфалари, урф-одати, ннтилишлари, қизиқиш ва қилиқларини кҐзгуда акс этгандек равшан тасвирлайди. Ѕу жиҳатдан "Ѕобурнома" ќсиЄда €гона чинакам тарихий тасвир намунасидир", деб Єзади.
Ѕобур °рта ќсиЄ, ’уросон ва Ҳиндистон географи€си, ҳайвонот ҳамда наботот олами тҐғрисида бой маълумот берган. ’усусан, "Ѕобурнома"да ҳиндларнинг этнографи€си, илму фани, санъат ва мадани€ти ҳақида қимматли фактлар бор. “аниқли ҳинд шоири ћулк –ож јнанд ќсиЄ ва јфрика Єзувчиларининг “ошкент конференци€сида (1958) сҐзлаган нутқида: "Ѕу китоб сиз билан бизнинг меросимиздир. °збекистондаги сингари бизда ҳам "Ѕобурнома" ғо€т қадрланади", дегани бежиз эмас эди.
ƒаврнинг жуда кҐп хусуси€тларини қамраб олиши, қомусий характери ва Ґзбек адабий тилининг беқиЄс бой имкони€тларини намойиш этиши билан "Ѕобурнома" јлишер Ќавоийнинг "’амса"сига қиЄс килгудек маданий обида ҳисобланади. јсарнинг тез орада шуҳрат қозониб, XVI асрнинг ҐзидаЄқ бир неча марта форс тилига таржима этилиши ҳам фикримиз исботидир.
"Ѕобурнома" форс тилига биринчи марта 1589 йили шоирнинг невараси — шоҳ јкбар саройида хизматда бҐлган јбдураҳимхон ибн Ѕайрамхон — ’они ’онон томонидан таржима қилинган. “аржима кҐп нусхада кҐчирилиб, "¬оқеоти Ѕобурий", "“арихи Ѕобуршоҳий" номлари остида Ўарқ мамлакатларига кенг Єйилган. јбдурахимхон таржимада Ѕобурнинг Ґзига хос баЄн тарзини бера олган, асар форс адабиЄти ва тарихчилигида улкан €нгилик сифатида қабул қилинган. Қамраб олинган тарихий воқеаларнинг рҐйи-рост кҐрсатилиши, илмий фактларга бойлиги билангина эмас, балки равон услуби, содда ва жозибадорлиги билан ҳам Ѕобур асари Ґзидан кейин €ратилган тарихий мемуарларга кучли таъсир кҐрсатади. „унончи, √улбаданбегимнинг "Ҳумоюннома" ва Ќизомиддин Ҳиравийнинг "“абақоти јкбаршохий" каби китобларида буни €ққол ҳис этиш мумкин. Ўуни айтиш керакки, XVI асрдан бошлаб Ґзбек адабиЄтининг €на бошқа намуналари ҳам форс тилига таржима қилинди. Ўарқнинг илғор зиЄлилари туркийда (эски Ґзбек тилида) €ратилган адабиЄтнинг катта нуфузга эга эканлигини кҐриб илм аҳлини бу тилни Ґрганишга даъват эта бошлайдилар. Ќавоий ва Ѕобурнинг ажойиб асарларини таржима қилиб, форсийдонларни баҳраманд этишни муҳим вазифа деб биладилар. „унончи, "ћажолис ун-нафойис"ни 1521 йилда форсчага Ґгирган —ултон ћуҳаммад ‘ахрий ’иротий Єзади: "Ѕаъзи эътиборли ва ҳурматли кишилар туркий ибораси (тили)дан бехабар бҐлганлари сабабли бу гҐзал сҐзларнинг мавжидан ва бу санъатлар денгизининг дуру гавҳарларидан бебаҳрадирлар. Ѕу таассуфли аҳвол эди ва шунинг учун турк гҐзали каби парда ичида қолган бу дилафрҐзнинг юзидан пардани кҐтаришни ва мҐъжизали хаЄлот €ратган бу зебо суратни фазилат ва камол аҳлига пардасиз кҐрсатишни ни€т этдим".
"Ѕобурнома" қҐлЄзмаларининг чиройли расмлар билан безатилиши ҳам таржиманинг шуҳрат қозонишига сабаб бҐлган. √ап шундаки, шоҳ јкбар тасвирий санъатнинг пешқадам ҳомийси эди. ”нинг саройида 104 нафар рассом доимий иш олиб борган. “аржимон јбдураҳимхоннинг Ґзи ҳам расм чизиш билан шуғулланган. јкбар саройида Ґнлаб китобларга расмлар чизилган. "Ѕобурнома"нинг форсий нусхаларига ишланган миниатюралар Ўарқ рассомлик санъатининг ажойиб намуналари ҳисобланади.
»нглиз шарқшуноси Ћ. инг берган маълумотга қараганда, "Ѕобурнома" Ґз асрида €на икки марта — ћуҳаммадқули ва «айниддин ’авофий томонидан форс тилига таржима қилинган. Ѕироқ бу таржима қҐлЄзмаларининг қаерда сақланишини олим айтмайди. јбдураҳимхон таржимаси Ѕритани€ музейида ва ћосквадаги Ўарқ қҐлЄзмалари фондида сақланади. ‘отонусхаси јлишер Ќавоий номидаги јдабиЄт музейимизда ҳам бор.
Ғарб олимлари "Ѕобурнома" билан дастлаб ана шу форсий нусхалар орқали танишадилар. ≈вропа шарқшунослари орасида ¬итсен биринчи марта "Ѕобурнома" билан қизиқиб, ундан айрим қисмларини голланд тилига таржима қилади (1705). XIX аср бошларига келиб, асар бутун ≈вропа илм аҳлига маълум бҐлган. Ѕобур меросининг жаҳоний шуҳратида, айниқса, инглиз шарқшуносларининг хизмати улкандир. ”лар "Ѕобурнома"ни таржима қилиш ва нашр этишдагина эмас, балки тадқиқ ва тарғиб этиш борасида ҳам биринчиликни эгаллайдилар.
1816 йилнинг 12 апрелида ”иль€м Ёрскин ЅҐмбойдан туриб, Ћондондаги ноширларга Єзган хатида туганмас ганжина топиб олгандек хурсандлигини билдиради ва "Ѕобурнома"ни таржима қилаЄтганидан хабар беради. ”.Ёрскиннинг ∆.Ћайден билан ҳамкорликдаги таржимаси 1826 йилда босилиб чиқди. “аржимонлар асарнинг Ґзбекча ва форсча нусхаларини асос қилиб олдилар. Ёрскин китобга каттагина муқаддима Єзиб, Ѕобур ва унинг асарини инглиз китобхонларига таништиради: "Ѕиз ќсиЄдаги ҳукмдорлар ичида Ѕобур сингари гениал ва талантли кишиларни камдан-кам учратамиз. јқлининг актив фаоли€ти, хушчақчақ ва совуққонлиги, бевафо тақдирнинг найрангларига қарамай, руҳининг тетиклиги, подшолар орасида жуда кам учрайдиган саҳийлиги, мардлиги, истеъдодлилиги, фанга, санъатга муҳаббат ва удар билан фаол шуғулланиши жиҳатидан ќсиЄ подшолари орасида Ѕобурга тенг келадигани йҐқ". ∆.Ћайден ва ”.Ёрскин таржимаси 1921 йили ќксфорд университети нашриЄти томонидан кҐп жилдли қилиб, иккинчи марта чоп этилди. Ѕу нашрга ƒублин университетининг профессори Ћ. ивт сҐзбоши Єзиб, "Ѕобурнома" нашрлари, унинг жаҳон қҐлЄзма фондларидаги нусхалари, таржималари ҳақида маълумот беради, инглизча вариантни қайта таҳрирдан чиқаради. Ѕиринчи жилднинг €рмини ташкил этадиган илмий очеркида у ћовароуннахр ва ’уросон тарихи, географи€си, Ѕобур тилга олган —амарқанд, јндижон, °ратепа, Қобул ва бошқа шаҳарларнинг ҳозирги аҳволини кенг Єритган. ћазкур нашрнинг €на бир фазилати шундаки, таржиманинг илмий аниқлигини таъминлаш учун ҳоши€ларда кҐп миқдорда изоҳ ва шарҳлар берилган, китобдаги шеърларнинг кимга тааллуқли эканлиги ва қайси тилда Єзилгани ҳам кҐрсатилган.
»нглиз шарқшуносларидан ј.Ѕевериж хоним 1902 йили "Ѕобурнома"нинг Ҳайдаробод нусхасини факсимилье ҳолида чоп эттиради. (” 1971 йили Ћондонда қайта нашр этилди). ћазкур нашр асарнинг €на кенгроқ оммалашувига сабаб бҐлди. јсарнинг ћ.—алье бажарган русча таржимаси ҳамда 1960 йили ѕ. Ўамсиев ва —.ћирзаев тайЄрлаган Ґзбекча нашри ана шу ј.Ѕевериж хоним нашрига асосланган. "Ѕобурнома" –. ћ.  алдекот томонидан инглиз тилига қисқартириб таржима қилинди. XX аср охирларида ‘.∆.“албот ҳам асарни таржима қилиб, суратлар билан нашр эттиради. Ўунингдек, Ѕобур асарларининг “урки€да тарқалишига атоқли олим –ашот –аҳмон ќратнинг хизмати катта.
»нглиз тилида Ѕобур ҳаЄти ва ижодини Ґрганишга бағишланган талай махсус монографи€лар €ратилган. Ћэн ѕоолнинг "Ѕобур" (ќксфорд, 1899) ва ’аролд Ћэмбнинг "Ѕобур — йҐлбарс" (Ќью-…орк, 1961) номли китоблари шулар жумласидандир. јйниқса, кейинги китоб қизиқарли адабий-тарихий очерк услубида Єзилган. Ѕуни китобнинг ички бҐлимларига қҐйилган "¬одийдаги воқеалар", "—амарқанддан қувилиш", "Қобилдаги салтанат", "Ҳиротда зиЄфат", "Ѕобур ва унинг эли", "Ҳиндистон сари юриш", ѕапипат ва  анванд". "Ѕуюк мҐғуллар импери€си" каби сарлавҳалардан ҳам билиш мумкин. X. Ћэмб Ѕобурнинг адабий меросидан илмий маълумот сифатида кенг фойдаланган, кҐпроқ "Ѕобурнома"га мурожаат этиб, ундан талай парчалар таржимасини ҳам келтирган. Ѕундан ташқари , у ћирзо Ѕобур юрган йҐлларни от ва ту€да кезиб чиққан. Ўу тариқа, бу асар амалда Ѕобур ҳақидаги тарихий роман кҐринишини олган эди.
Ўарқ халқлари тарихи билан шуғулланган €на бошқа инглиз ва америкалик олимлар Ѕобурнинг шахсий қобили€ти ва фаоли€тига юқори баҳо бериб, уни қадимги –им саркардаси ёлий ÷езарь билан киЄслайдилар.
"Ѕобурнома" 1828 йили ј. айзер томонидан немис тилига қисқартириб ва 1871 йили ѕ.ƒе  уртейль томонидан француз тилига тҐла ҳолда таржима қилинган. «амондошимиз атоқли шарқшунос олим ∆. Ћ. Ѕоите √раммон "Ѕобурнома"нинг француз тилидаги €нги таржимасини €ратди. ” бир неча бор юртимизга келиб, Ґзбек халқининг турмуш тарзи, тарихи билан €қиндан танишди. √раммон, шунингдек √улбаданбегимнинг "“емур тузуклари" ва "Ҳумоюннома" асарларини ҳам француз тилига Ґгирган. 1912 йилда “оғаймурод Қорлуқ ’атлоний уни €на бир марта форс тилига Ґгиради. Ѕу таржима қҐлЄзмаси °збекистон –еспубликаси ‘анлар јкадеми€си јбу –айҳон Ѕеруний номидаги Ўарқшунослик институти кҐлЄзмалар фондида сақланмоқда. 1944 - 46-йилларда эса асар усмонли турк тилига табдил қилиниб, јнқарада икки жилдда босилди.
–осси€да "Ѕобурнома" анча илгари пайдо бҐлган эди. Ўарқшунос Ќ.»льминский 1857 йили асарни асл холида Қозон шаҳрида чоп эттирган. XIX аср охирларида "Ѕобурнома"дан айрим қисмлар ». ѕантусов, —. ѕол€ков, ¬. ¬€ткин таржимасида рус китобхонларига қисман тақдим этилган бҐлсада, €хлит русча таржимаси амалга оширилмаган эди. Ѕу шарафли ва хайрли иш моҳир таржимон ва олим ћ. —алье томонидан бажарилди ва асар 1958 йили “ошкентда босмадан чиқарилди. ћ.—алье таржима устида 10 йилдан ортиқроқ меҳнат қилди, асар тилини чуқур Ґрганди, беҳад кҐп сонли атамалар, ибора ва номлар транскрипци€сини бериш, шунингдек, Ѕобур қаламининг "мардона услубини" сақлашга муваффақ бҐлди. Ўунга қарамай, ћ. —алье таржимасида ҳамон талай ноаниқликлар мавжуд. "Ѕобурнома"даги бир қанча номлар нотҐғри берилган. „унончи, јҳмад ћирзо севгилиси Қутлуқбегим " атак бегим" бҐлиб кетган, "буқаламун", "муча" каби баъзи сҐз ва иборалар таржимасиз ва изоҳсиз келтирилгани сабабли рус китобхонига тушунарсиз бҐлиб қолган. Ўеърий парчалар насрий таржимада берилиб, уларнинг қайси тилда Єзилгани ҳам кҐрсатилмаган.
“аржима ва нашрлардаги нуқсонларнинг аксари€ти асарнинг илмий-танқидий матнига эҳтиЄж борлигидан келиб чиқкан. "Ѕобурнома"нинг мавжуд нашрлари, ҳатто Ґзбекча нашри ҳам, асар ҳақида тҐла тасаввур беролмайди. Ќегаки, русча нашрда хам, энг сҐнгги Ґзбекча нашрда ҳам 1509 йилдан 1518 йилгача ва 1524 йилгача бҐлган воқеалар баЄни йҐқ. Ўунга Ґхшаш талай ноаниқликларни бартараф этиш учун "Ѕобурнома"нинг энг эътиборли қҐлЄзма нусхаларини чоғиштириб, унинг илмий матнини тайЄрлаш зарур эди. ¬а ниҳо€т, бу ишни €пони€лик бобуршунос олимлар амалга оширдилар: асарнинг танқидий матни €ратилиб, нашр этилди.  Ґриниб турибдики, ћирзо Ѕобурнинг ҳаЄти ва ижоди турли мамлакатларда Ґрганилмокда ва халқаро илмий ҳамкорлик воситасига айланиб бормоқда. Ѕу ҳам Ґзбек халқининг улуғ истеъдоди, ифтихоридан нишонадир.



Orqaga qaytish