Rassomlar

5527 marta o'qildi
ћјЋ»  ЌјЅ»≈¬Ч°збекистон халқ рассоми

—анъат  шундай бир мҐъжиза эканки, уни севиб бағрига кирган инсон доимо Ґзини Єш, навқирон сезиб, меҳнат қилиб толмас, Ґзи севган машғулотисиз €шай олмас экаи. “асвирий санъатга умр бҐйи ана шундай мафтун бҐлиб келаЄтган рангтасвирчи рассом ћалик Ќабиев 1916 йилда “ошкент шаҳрида туғилган. 

ћјЋ»   ЌјЅ»≈¬—°збекистон халқ рассоми, профессор

«ҲаЄтда  Ґз қҐшиғини топа олган, уни  қайтарилмас оҳангда   кҐпчиликка манзур қилиб куйлай олган санъаткорни бахтли деса  бҐлади»,— деб таъкидлаган таниқли рассом °рол “ансиқбоев. –ассом ћалик Ќабиев ҳаЄти ва ижод йҐлида °. “анснқбоев таъ-кидлаганидек, нафақат Ґз овозига, балки бахтига ҳам эришган  устоз санъаткор даражасига кҐтарилди. ” тажрибали    педагог, услуби€тчи олим сифатида ҳам танилди.

—анъат шундай бир мҐъжиза эканки, уни севиб бағрига кирган инсон доимо Ґзини Єш, навқирон сезиб, меҳнат қилиб толмас, Ґзи севган машғулотисиз €шай олмас экаи. “асвирий санъатга умр бҐйи ана шундай мафтун бҐлиб келаЄтган рангтасвирчи рассом ћалик Ќабиев 1916 йилда “ошкент шаҳрида туғилган. ћалик Ќабиев тасвирий санъатнинг илк сабоқларини рассом Ѕаҳром Ҳамдамийдан Ґргангач, устоз маслаҳатига биноан рассомлик билим юртига Ґқишга киради. 1937 йилда билим юртини имтиЄзли диплом билан муваффақи€тли тугатгандан сҐнг эса шу ерда Ґқитувчи бҐлиб ишлай бошлайди. °ша йиллардан бошлаб санъат борасидаги мустақил ижодий йҐли бошланган эди. ” Ґз асарлари билан кҐр

®шлигидан тарихий мавзуларга бҐлган қизиқиш ва ҳаракатлари зое кетмади. ¬ақтлар Ґтиши билан рассомнинг тарихдан ҳико€ қилувчи ранг-лавҳа, чизма-тасвир ва кичик композици€лари катта-катта полотноларга айланди. ћалик Ќабиев Ґз асарларида тарихий воқеалар мазмунини аниқ ифодалашга ҳаракат қилади.

ћҐйқалам соҳибинннг асарларида ғо€вий жиҳатдан бой бҐлган мавзулардан бири тарихий сиймолар образидир. Ѕуюк қомусий олим јбу –айҳон Ѕерунийнинг портрети 1972 йили ҳар жиҳатдан мукаммал ишланган.

ћутафаккир Ѕеруний   образи рассомнинг   бир неча йиллик

изланишлари, портретнинг бир неча бор эскизлар ва ранглама-ларини ишлаши натижасида юзага келган. Ўу тариқа асарнинг бир нечта, бир-биридан   фарқ қилувчи нусхалари €ратилган.

1949 йили јл Ѕеруний вафотниинг 900 йиллиги муносабати билан олим портретини €ратиш учун конкурс эълон қилинади. Ѕу конкурсда Ґттиз нафардан ортиқ Ґзбекистонлик ва бошқа халқ-ларнинг йирик рассомлари иштирок этишади. Ўу танловда ћалик Ќабиев ҳам қатнашдп. ћусаввирнинг асарларидаги буюк олим об-
рази бошқа рассомлар томонидан ишланган намуналарга нисбатан тҐлақонли, деб эътироф этилади. 1973 йилда эса Ѕсруний таваллудига 1000 йил тҐлиши муносабати билан иккинчи маротаба конкурс эълон қилинади.

–ассом ћалик Ќабиев Ѕеруний образи устида изланиш-
ни давом эттириб ва нихо€т иккинчи маротаба ҳам кон-
курс ғолиби бҐлди. Ѕу портрст конкурсдан сҐнг ёЌ≈— ќнннг

 “ урьер” журнали муқовасида ва хорижий мамлакатларнииг кҐпгина журнал ва газеталарида ҳамда откритка, марка, плакат тарзида бир неча бор нашрдан чиқарилди.  ѕортретда илм муам-моларини ечишга чоғланган, вазмин, нигоҳи олисни кҐзлаЄтган аллома характери ифода этилган. –ассом илм сирларини ечиш учун бутун вужуди билан киришган инсонпарвар олим јбу –айҳон Ѕерунийнинг бутун салобатини тасвирда гавдалантиради. —уратнинг кейинги этапларидаги китоблар илм-фанга боғлиқ бҐлган буюмлар—Ѕерунийнинг қомусий олим ва мутафаккир эканини €нада бҐрттириб кҐрсатилишига хизмат қилган.

ћусаввирнинг улкан ютуқларидан €на бири буюк шоир, адиб, файласуф ва давлат арбоби «аҳириддин Ѕобур образидир. Ѕобур образини €ратиш учун рассом јфғонистон, Ҳиндистон ва бошқа бир қанча хорижий мамлакатларда ҳам бҐлди. Ѕобур €шаган, ижод қилган, жанг қилгап жойларни Ґз кҐзи билан кҐрди. ћ. Ќабиевнинг Ѕобур шеъри€ти билан батафсил танишгани, унинг аччиқ ва сермазмун ҳаЄтини мукаммал Ґрганганлигини, Ѕобурнинг навқирон ва тҐлақонли гавдалантирган портрети воситасида ҳис этамиз.

 Ґпдан бериким Єру диЄрим йҐқдир,

Ѕир   лаҳзаю   бир   нафас   қарорим   йҐқдир.

 елдим бу сари Ґз ихтиЄрим бирла

Ћекин боруримда ихтиЄрим йҐқдир.

Ѕобур Ґз юртидап олисларга кетиб, она юртига меҳру муҳаббатини ана шунга Ґхшаш изҳор қилаЄтган ҳолати, рассомнинг жонли ᥪқ-ларида намоЄн бҐлган. ’уллас, Ѕобур портретидаги турли хил ᥪқларда акс эттирилган туйғулар уйғунлиги бутун  борлиғингиз-ни   ранглар сеҳри билан қамраб олади.

  “асвирий санъатда тарихий шахслар образини ћалик Ќабиев ижодисиз тҐлиқ тасаввур қилиб бҐлмайди. јЄниқса, соҳибқирон јмир “емур образига рассомнинг мурожаат қилиши сабаблари хусусида тҐхталиш жоиздир. “ақдир тақозоси билан 1941 йил июнь ойида јмир “емур даҳмаси, сҐнгра ћирзо ”луғбек ва Ѕибихоним қабрлари очилганлиги маълум. Ѕир оз вақт    Ґтгандан

сҐнг қабрдан топилган ашЄлар, жумладан соҳибқироннинг бош су€ги ҳам “ошкентдаги °збекистон халқлари тарихий музейига олиб    келинган. Ѕу ҳақда    мусаввир ҳико€ қилади:«ћ.√ерасимов

музей биносида жаҳонгирнииг бош су€ги асосида ҳайкал портрет ишлашни бошлаб юборади. ћен бу жараЄнни Ґз кҐзим билан кҐрганман.  Ќачора, замон тақозоси экан.  јлбатта, бу воқеа ростдан ҳам даҳшат! —оҳибқироннинг арвоҳи чирқираб, руҳи азоб чеккан бҐлиши табиий...   °ша 1941    йилдан бери улуғ саркарда сиймосини €ратиш ни€ти мени бир дақиқа ҳам тарк этгани йҐқ». Ёллик йилдан ортиқ вақт ичида јмир “емур образини ҳар томонлама   Ґрганиш учун олиб борган тадқиқотлари, изланиш-лари    ҳақида сҐзлаб беришларини   сҐраганимизда   рассом бизга €на шу фикрларни баЄн қилдилар:

«Ўу давр ичида јмир “емур ҳақида кҐплаб асарлар билан танишдим. ћавжуд миниатюраларни, қаерда бҐлмасин, имкони€т даражасида қидириб топдим. ћен Ҳиндистоннинг  алкутта, Ѕомбай шаҳарларидаги музейларда, Ёроннинг “сҳрон, »сфахон, “урки€нинг »стамбул,  ҐнЄ, »змир ва бошқа шаҳарларида, јнгли€нинг «Ѕритани€» музейида, ‘ранци€, »спани€ каби мамлакатлар музейларида сақланаЄтган миниатюраларнинг асл нусхаларини кҐрншга муваффақ бҐлдим. ”ларда јмир “емур турлича тасвирланган. Ҳиндистоннинг Ѕобур миниатюра мактаби, Ѕеҳзод (Ҳирот) миниатюра мактаби   вакиллари чизган јмир “емур қиЄфаси бир-биридан тубдан фарқ қиладн. »стамбул музейидан жой олган “емур портрети ҳам бутунлай бошқача...

’уллас, јмир “емур сиймосини €ратиш учун бир эмас, бир неча миниатюра мактабини Ґрганиб чиқдим. “арихий асарларни €ратишда аввало мен боболар руҳидан мадад сҐрайман, ана шу нарса менга доимо далда бериб туради...» Ҳақиқатдан ҳам рассом бу портрет асаринн €ратиш борасида астойдил изланишлар олиб борган, ютуққа юксак маҳорати, мҐйқаламининг кучи туфайлн  эришган.

—анъат ихлосмандлари эътиборини Ґзига жалб қнлган јмир “емур портретида —оҳибқирон саркарда қиЄфасида гавдалан-тирилган. Ѕошига олтин тож кийган “емурнинг нигоҳи бир нуқтага қаратилган. ¬а жиддий хаЄл оғушида эканлиги чап қовоғини бир оз кҐтарилиб, қоши тепага чимирилганидан сезилиб туради. ”луғвор фикр билан бандлигидан далолат беради. ёз қиЄфаси асосан буғдой ранг туслар орқали тасвирланган. ѕешона, юз қисмида пайдо бҐлган чизнқлар, шунингдек, бурун, лаб, қулоқ, соқол, мҐйлов каби жойларидаги ҳолатлар “емурнинг Єши бир оз Ґтганлигини кҐрсатса-да, унинг тетик ва бақувватлилиги сақланганлиги €ққол сезилиб турибди.

јйниқса бу ҳолат юзда кҐзга ташланаЄтгаи пишиқлик, чайирликни тасвирланишида €нада аниқроқ кҐринадп. ∆иддий фикр ва хаЄл билан бандлиги эса соҳибқиронни €нада салобатли қилиб кҐрсатади. ≈лкадор, қҐллари эса бамайлихотир қиличга та€нган ҳолда тасвирланган. ѕортретда қҐл бармоқлари шундай характерли тасвирланганки, бу соҳибқирон “емурнинг машақ-қатли жангу жадаллардан мардонавор Ґтганини €на бир бор тасдиқлаб турибди. Ўарқона безатилган шоҳ саройининг бир бҐлаги, деразадан —амарқанд шаҳрининг манзараси кҐринади. ƒевордаги фонда нақшин безаклар, соҳибқирон Ґтирган салтанат курсисининг бадиий бойлиги, шунингдек јмир “емур эгнидаги либосларнинг Ґзига хос қимматбаҳо кҐрииишига эга бҐлиши томошабинга завқ улашади.

ћалик Ќабнев буюк инсон јмир “смур образини тасвирлаш борасида катта муваффақи€тни қҐлга киритди. “емурни илм, санъат аҳилларига ҳомийлик қилган маърифат ҳомийси эканини ҳам ифодалай олди. ’уллас, ћалик Ќабиев шарқона характерга эга бҐлган “емурни узоқ ва машаққатли жангу жадаллардан сҐнгги ҳолатдаги образини тасвирлашга эришган.

’окисор инсон ћалик ака аждодлар руҳини қайта-қайта бежиз эсламайдилар.  ези келганда €на бир тарихий воқеани айтмасдан Ґтиб бҐлмайди. 1993 йил июнда устоз рассом бутун ижодий фаоли€ти давомида меҳнат қилиб келган Ќизомий номидаги педагогика институтининг бадиий-графика факультетида жуда катта Єнғин пайдо бҐлди. Ёнг хавфлиси шунда эдики, устоз рассом-нинг шу бинодаги ижодхонасида «—оҳибқирон “емур», «ћирзо Ѕобур» каби шоҳ асарлари сақланаЄтган эди. Қарангки, фақатгина шу асарлар турган хона Єнғиндан мутлоқ зарар кҐрмаган. Ѕу ҳам буюк алломаларнинг арвоҳлари кучи бҐлса ажаб эмас!

“арихий шахслар образини €ратиш нақадар мушкул. Ѕу  муш-кулликларни ижодкор тинимсиз меҳнат машаққатлари билан дадил енга олган. –ассомнинг кҐплаб портретларида буюк сиймолар образи замонага ҳамоҳанг даражада гавдаланганлигини кҐрамиз ва беихтиЄр ҳайратланамиз.

јмир “емур, Ѕеруний, Ѕобур, »бн —ино, ∆омий ва Ќавоий, јл –озий, –удакий, јл ’оразмий каби бир қанча йирик арбоблар, олим, шоир, мутафаккирларнинг образларини жонли тасвирлайди.

“арихий мавзудаги бошқа асарларида мусаввир халқпарвар қаҳрамонлар образини ҳамда озодлик учун бҐлган халқ қҐзғолонлари моҳи€тини очиб беради. Ѕу борада, айниқса, «—питамен қҐзғолони» асаридаги жанг пайти тасвири эътиборга молик. –ангтасвирчи рассом ћ. Ќабиев авлоддан-авлодга ҳико€ қилиниб келинаЄтган тарихий воқеаларни астоидил Ґрганиб, тарих сирларини жонли рангларда тасвирлашга муваффақ бҐлган. јна шундай тарих сирларидан бири »скандар «улқарнайнга қарши жанг қилган сҐғдийларнинг қаҳрамони бҐлмиш —питамен эди.

Ўунга Ґхшаш «XVII асрдаги —амарқандда ҳунармандлар қҐзғолони», «∆иззахдаги 16- йилги қҐзғолон» деб номланган

картиналари ҳам диққатга сазовор.

ћусаввир ћалик Ќабиевни юртимиздаги шогирди кҐп устоз, рас-сомларнинг етакчиси десак муболаға бҐлмайди. –ассом мактаб Ґқувчиларининг ҳам €қин дҐсти. ћ. Ќабиев Ґз ижодий ишлари би-лан нафақат шаҳар, балки қишлоқ мактабларида Ґқувчилар ва тас-вирий санъат Ґқитувчилари даврасида қизиқарли учрашувлар, суҳ-батлар билан қатнашиб, уларнииг билим олишларида кҐмакдош бҐлмоқда. Ѕу эса рассом-мураббийнинг ҳар томонлама фаол жодкор эканлигининг белгисидир.


Orqaga qaytish