O`zbek mumtoz adabiyoti

5025 marta o'qildi
ЎќҲ, јƒ»Ѕ ¬ј Ўќ»– Ч «јҲ»–»ƒƒ»Ќ ћ”Ҳјћћјƒ ЅќЅ”–

Ҳар бир халқнинг тарихий, маданий-миллий қиЄфасини аниқ белгиловчи улуғ шоҳлари, буюк олимлари, йирик адиб ва шоирлари бҐлади. „унончи, »скандари ћақдуний, —уқрот, јрасту, Ѕуқрот, ≈врипид, Ҳомер номларини эслаганимизда, буюк эллин мадани€ти улуғворлиги ва нафосати билан кҐз Ґнгимизда намоЄн бҐлади.

ЎќҲ, јƒ»Ѕ ¬ј Ўќ»– — «јҲ»–»ƒƒ»Ќ ћ”Ҳјћћјƒ ЅќЅ”–

Ҳар бир халқнинг тарихий, маданий-миллий қиЄфасини аниқ белгиловчи улуғ шоҳлари, буюк олимлари, йирик адиб ва шоирлари бҐлади. „унончи, »скандари ћақдуний, —уқрот, јрасту, Ѕуқрот, ≈врипид, Ҳомер номларини эслаганимизда, буюк эллин мадани€ти улуғворлиги ва нафосати билан кҐз Ґнгимизда намоЄн бҐлади.

∆алолиддин ћангуберди, “емур ћалик, јмир “емур, «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобур, ћуҳаммад Ўайбонийхон, јбулғози Ѕаҳодирхон, јмир ”мархон, ћуҳаммад –аҳимхон ‘еруз сингари шоҳ, хон ва амирлар; ћуҳаммад ал-’оразмий, јбу Ќаср ‘оробий, јбу –айҳон Ѕеруний, јбу јли ибн —ино, ћаҳмуд  ошғарий, јбу ћансур ас-—аолибий, ћаҳмуд «амахшарий сингари дунЄвий: ижтимоий-гуманитар ва аниқ фанлар алломалари; »мом »смоил ал-Ѕухорий, »мом ћотуридий, јбу «айд ƒабусий, ’ожа јҳмад яссавий, Ѕаҳовуддин Ќақшбанд, Ѕурҳониддин ћарғиноний, ’ожа ”байдуллоҳ јҳрор каби ҳадис, калом, дин ва тасаввуф илми уламолари; ёсуф ’ос Ҳожиб, Ҳофиз ’оразмий, ћавлоно Ћутфий Ўоший, јлишер Ќавоий, ћуҳаммад –изо ќгаҳий, ћоҳларойим Ќодира, ∆аҳонотин ”вайсий, «окиржон ‘урқат ва уларнинг сафдошлари бҐлган сҐз санъаткорлари эса ¬атанимиз Ґтмиши қиЄфасини тасаввуримизда жонлантиради.

ѕрезидентимиз »слом  аримов шунинг учун ҳам миллий-маънавий қадри€тларимиз вакилларининг таваллуд тантаналарини нишонлаш хусусида шундай Єзган эдилар: „’алқимиз республикамиз ҳукуматининг Ќавоий, ”лугбек, Ѕобур, ћашраб, ‘урқат, Қодирий ва юртимизнинг бошқа буюк фарзандлари юбилейларини утказиш тҐғрисидаги қарорини жуда руҳланиб кутиб олганлигини бежиз эмас, деб Ґйлаймиз. ”ларнинг мероси ”збекистон халқлари умуминсоний қадри€тларининг равнақи ва бойишига хизмат қилиб келган эди ва бундан буЄн ҳам хизмат қилади. Ѕиз уларнинг бебаҳо меросини халққа, аввало, Єшларга етказиш учун барча ишларни қиламиз".

»нсони€тнинг абади€тга мансуб буюк фарзандлари сафида бу йил таваллудининг 525 йиллиги нишонланаЄтган «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобур Ґз Ґрнига эга.  ишилик тарихида Ѕобурчалик шахсий имкон, иқтидор ва фазилатлари беқиЄс кишилар жуда кам учрайди.

Ѕобур — буюк подшоҳ, мумтоз шоир, назариЄтчи адабиЄтшунос, фақиҳ, тилшунос, санъатшунос, этнограф, ҳайвонот ва наботот оламининг билимдони сифатида кҐпқиррали фаоли€т ва ижод соҳиби эди. Ѕиргина “Ѕобурнома" унинг йигирмадан ортиқ соҳаларга қизиққанлигига €ққол мисолдир.

Ѕобур, биринчи навбатда, шоҳ, бобурийлар сулоласининг асосчиси. Ѕалки, бобурийлар жаҳон тарихида энг узоқ йиллар (332 йил) ҳукмронлик қилган сулола бҐлиб чиқар...

” подшоҳ сифатида лашкар тортиб шоҳларга хос мағлуби€тларнинг аччиқ аламларию зафарларнинг улуғвор нашидаларини суришни кҐп маротаба Ґз бошидан кечирди. ќтаси сингари улуг ҳимматли ва олий мақсадли шахс бҐлганлигидан ‘арғона вило€тини кичик жой деб ҳисоблаб, —амарқандга интилди. ” ерда Ўайбонийхондан енгилиб,  обулга келди ва кейин Ҳиндистондек бепоЄн йирик мамлакат ҳукмдорига айланди.

Ѕуюк шоҳ Ѕобур Ҳиндистонда темурийларга хос улуғ бунЄдкорлик анъаналарини давом эттирди: муҳташам қасрлар тиклаш, ариқ-каналлар қазиш, боғ-роғлар бунЄд этиш, адабиЄт, илмфан ривожига ҳомийлик қилиш, элни адолат билан бошқариш сингари фазилатлар кейинчалик Ҳиндистоннинг буюк фарзандлари томонидан чинакам ижобий баҳоланди. Ҳиндистоннинг буюк донишманд фарзанди, давлат арбоби ∆авоҳир-лаъл' Ќеҳру Ґзининг „Ҳиндистоннинг очилиши" ва “∆аҳон тарихига бир на-зар" асарларида «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобур ҳақида самими€тга тҐлиқ ушбу фикрларни изҳор этган:

“Ѕобур — дилбар шахс. ”йғониш даври ҳукмдорининг ҳақиқий намунасидир. ” мард ва тадбиркор одам бҐлган.

Ѕобур Ґта мадани€тли ва жозибали инсонлар орасида энг етук инсонлардан бири эди. ” мазҳабпарастлик каби чекланишдан ва мутаассибликдан йироқ эди... Ѕобур санъат ва, айниқса, адабиЄтни севарди".

Ѕугун Ҳиндистоннинг ѕанипат шаҳрига борган киши «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобурнинг —ултон »броҳим ЋҐдий билан бҐлган тарихий музаффарона жанги манзараларини шаҳарнинг очиқ осмони остидаги музейда кураркан, улуғ ҳинд халқининг Ѕобурга нисбатан ҳурмат-эҳтироми кучлилигига амин бҐлади. ®ки Ѕангладеш пойтахти ƒакка шаҳри-ни кезган киши “Ћаълбоғ-қалъа" тарихий музейига кириб Ѕобур ва бобурийларга багишлаиган хоналарни кезаркан, Ѕобур ва унинг ворисларига тегишли кийимлар, уйрузғор буюмлари, ҳарбий қурол-аслаҳалар, ”стод јлиқули қуйган тошотар тҐплар, милтиқлар — туфаклар, совут, қиличқалқонлар, дубулға, от кежимларини (Ґқ ва қилич зарбасидан ҳимо€ қилувчи Єпиичиқлар), Ґша давр кишиларини Ґз замонлари либосларида томоша қилган киши Ҳиндистон ва Ѕангладеш халқларининг Ѕобур ва бобурийларга бҐлган ҳурматларини Єрқин тасаввур эта олади.

Ѕу мозийгоҳда бҐлган адиб Қамчибек  енжа „јндижондан ƒаккагача" номли сафарномасида ҳа€жонини €шира олмай езади:

„Ҳиндистон ва ѕокистон шаҳарларида кҐп мозийгоҳларда, жумладан, Ҳайдарободдаги машҳур —оларжанг, Ћоҳурдаги миллий музейларда бҐлган эдик. Ћекин Ўарқ оламининг олис бир четида фақат ва фақат бобурийлар ҳаЄти, уларнинг подшолик фаоли€тига оид €гона, махсус музейни кҐрамиз, деб сира Ґйламовдик".

Ҳиндистон ва Ѕангладешда Ѕобур ва бобурийлар салтанати шунчалик қадрланишидан Ѕобур ва ворисларининг подшоликлари бу юртларда хайрли чуқур из қолдирганлиги маълум бҐлади.

“Ѕобурнома” нинг котиби Ѕобурнинг улуғ подшоҳларга хос саккиз шахсий фазилатини қайд этган:

“¬а маҳолдурким, ул подшоҳи қобилнинг €хшилиғларини айтган билан ва битиган билан тугангай. Ћекин мужаммал буким, секкиз сифати асил анинг зотига муттассил эди: бириси буким, нажҳати баланд эди; иккимчиси, ҳиммати аржуманд эди; учимчиси, вило€т олмог; тҐртумчиси, вило€т сахламоғ; бешумчиси, маъмурлуғ; олтимчиси, рафоҳи€т ни€ти “енгри таоло бандалариға; еттимчиси, черикни кҐнгли(ни) қҐлга олмоқ; секкизимчиси, адолат қилмоқ".

ћатн табдили: „” қудратли подшоҳ-нинг €хшиликларини айтган билан ва Єзган билан тугатиш маҳолдир. Ћекин қисқаси буки, саккиз асл сифат унинг зотига хос эди: бири буким — иқболи баланд эди; иккинчиси — ҳиммати юксак эди; учинчиси — вило€т олмоқ; тҐртинчиси — вило€т сақламоқ; бешинчиси — маъмурлик; олтинчиси — ќллоҳ бандаларига фаровонлик ни€ти; еттинчиси — лашкар кҐнглини қҐлга олмоқ; саккизинчиси — адолат қилмоқ".

Ѕуюк тарихий сиймо сифатида Ѕобур шахси ≈вропа ва јҚЎ шарқшунос-тарихчи олимлари диққат-эътиборини узига жалб этган. »нглиз тарихчиси Ёдуард Ҳолден, аввало, Ѕобурни машҳур ёлий ÷езар билан қиЄслашни лозим топади: „Ѕобур феъл-атворига кҐра ÷езарга қараганда севишга арзигуликдир. ”нинг манглайига юксак фазилатли инсон деб битиб қҐйилган".

«аҳириддин ћуҳаммад Ѕобурнинг болалик ва Ґсмирлик йиллари ҳақида роман Єзган „Ѕобурнома"нинг инглиз таржимони ”ил€м Ёрскин Ѕобурни ќсиЄ подшоҳларига қиЄсан шундай баҳолайди:

„—аховати ва мардлиги, истеъдоди, илмфан, санъатга муҳаббати ва улар билан муваффақи€тли шуғулланиши жиҳатидан ќсиЄдаги подшоҳлар орасида Ѕобурга тенг келадиган бирорта подшоҳ топилмайди".

Ѕобур соҳибдевон, соҳир шоир. Ѕобур шуҳратда даҳо јлишер Ќавоийнинг Єнида турадиган мумтоз сҐз санъаткори, шоир ва адибдир. Ѕадиий маҳорат бобида бирор Ґзбек шоҳ ва шоири Ѕобур билан беллаша олмайди. Ўеъри€т учун хос бҐлган бир неча заруратлар: нуктапардозлик(€нги фикрлар айта олиш маҳорати), жозибали бадиий санъатлардан меъЄрида усталик билан фойдаланиш сеҳргарлиги ва эҳтирос жҐшиб турган рангин туйгулар талқини бобурона самимий шеъри€т фазилатларидир. Ѕунинг устига унинг мумтоз шеъри€тга дадил киритган таржимаи ҳоллик хусуси€ти ҳам Ѕобур шеъри€тини алоҳида нурлантириб туради. јна шу кейинги хусуси€т шоирнинг ватанпарварлик туйғуларига жон багишлайди. ” она шаҳри, ¬атани согинчларини шеърда ифодалар экан, Ҳиндистон шаҳаншоҳи беихтиЄр Ґзининг андижонлик ғариблигига китобхон эътиборини тортади:

                    Ќе ерда бҐлсанг,  эй гул,

      андадур  чун жони Ѕобурнинг,

Ғарибингга  тараҳҳум айлагилким,

       андижонийдур.

Ўоирона юртсеварлик, ватанфидойилик Ѕобур шахсида шунчалик тантана қиладики, буюк император Ѕобур энди јндижондан йироқликни, гарчи бу мартаба Ҳиндистон тахти бҐлса ҳам, қисматдаги юз қаролиг, деб ҳисоблайди:

 

“олеъ йҐқи  жонимға  балолиғ  бҐлди,

Ҳар ишники айладим хатолиғ бҐлди.

°з ерни қҐйиб,  Ҳинд сори юзландим,

® –аб,  нетайин,  не юз қаролиғ бҐлди?!

Ўеър таъсирчанлигини таъминлаган фикрий кашфиЄт: толесизлик, жонга бало орттиришлик, хато қилишлик, юзи қаролик — буларнинг ҳаммаси Ґз юртидан бош олиб кетишда, гарибликни бҐйинга олишдадир.

 ечагина Ѕобур Ґзининг  обулга ташрифи вақтинчалик экани, ҳамишалик (муқим) эмаслигига иқрор бҐлган эди:

 

Ѕеқайдмену хароби сийм эрмасмен,

Ҳам мол йиғиштирур лаим эрмасмен.

„ обулда иқомат қилди Ѕобур" дерсиз,

јндоқ демангизки,  муқим эрмасмен.

Ҳеч бир шоир ¬атандан йироқлик фожиасини Ѕобурчалик кҐптомонлама ва таъсирчан ифодалай олмаган бҐлса керак.

Ѕобур газалларининг асосий мавзуси ошиқона эҳтирослар, муштоқликлар, Єлворишлар, изтироблару куйиб-Єнишлардир.

ќшиқнинг маҳбубага илтижоси талқинида тазод усулида йигит юзининг кузги €проқдек сарғишу, сулувнинг лола юзи қирмизилигига диққат тортилгани таъсирчан:

’азон €вроғи €нглиғ

гул юзунг ҳажрида сарғардим,

 Ґруб раҳм айлагил,  эй лоларух,

бу чеҳраи зардим!

ќшиқона муносабатларнинг Ѕобур топган ажабтовур зидди€тига қойил қолмасликнинг иложи йҐқ: ошиқнинг маҳбубаси айрилигига сабр қилиши жуда мушкул. Ѕироқ учрашувда — висолда ҳам уларнинг чиқишмоқликлари бунданда мушкулроқ:

јгарчи сенсизин сабр айламак,

Ёй  Єр,  мушкулдур,

—енинг бирла  чиқишмоқлик доғи

бисЄр мушкулдур.

„унки:

ћизожинг нозику сен тунд,

мен — бир беадаб телба,

—енга ҳолимни қилмоқ,  эй пари,

изҳор мушкулдур!

Ўеърда нур ва со€лар жилваси, €ъни маъно жиҳатидан қарама-қарши сҐзларни қҐллаш таъсирчанликни таъминловчи омиллардан бҐлиб, буни тазод (зидлов) санъати дейилади. ќдатда, байтда бир-бирига зид маъноли икки сҐз ушбу санъатнинг мисралардаги кҐрсаткичи бҐлади.

Ѕобур тазод санъатидан фойдаланишда маҳорат кҐрсатиб, зид маъноли икки сҐзни эмас, тҐрт сҐзни эмас, олти сҐзни бир байтда қарама-қарши маъноларда тиза олади:

Ќетгаймен ул рафиқ билаким,

қилур  басе,

ћеҳру вафо рақибға,

жавру жафо - менга.

Ѕайтдаги Ґзаро зид маъноли тазод кҐрсаткичларини тизиб кҐрайлик:

 рафиқ  рақиб;

 меҳр — жавр;

 вафо — жафо.

ќшиққа жафокор, рақибга лутф-марҳаматли офатижон маҳбубанинг феъл-атвори ана шундай зидлов усулида бир байтдаЄқ ойдинлашади.

јлишер Ќавоий бадиий тасвир воситаларидан ийҳом санъатининг „хосса маъно" ифодаловчи унсурлигини қайд этган эди. Ѕобур шеъри€ти байтда бир Єки икки сҐзни икки маънода қҐллаш санъати бҐлган ийҳомга жуда бойдир. „унончи, унинг қуйидаги байтида „сҐрорим бор" бирикмаси сҐрамоқчиман ва сҐрмоқчиман маъноларида қҐлланган:

Ћабинг бағримни қон қилди,

кҐзумдин Єш равон қилди,

Ќега ҳолим Ємон қилди,

мен ондин бир сҐрорим бор.

Ѕугина эмас, ҳатто таржимаиҳоллик хусуси€ти сингдирилган ушбу рубоийнинг тҐртинчи мисрасини қуйидагидек тҐрт хил талқин қилиш мумкинки, Ѕобурнинг Ґзи қайси мисра маъносини на-зарда тутгани китобхонга жумбоқлигича қолади:

 

Ҳижронда,   сабо,  етти фалакка  оҳим,

√ар ул сори борсанг,  будурур дилхоҳим:

 им,  арзи дуо ниЄз ила қилгойсен,

  1. 1.    √ар сҐрса мен хастани гулрух моҳим.
  2. 2.    √ар сҐрса мен хастани гулрух ћоҳим.
  3. 3.    √ар сҐрса мен хастани √улрух моҳим.
  4. 4.    √ар сҐрса мен хастани √улрух,

                           ћоҳим.

«еро, мумтоз адабиЄтнинг мумтозлиги ҳам сҐз, бирикма ва мисраларнинг турфа маъно товланишлари ва кҐпмаънолилиги, Ґқувчини фикр юритишга рағбатлантириши билан изоҳланади.

ћаълумки, Ѕобур фарзандларининг оналари √улрух бегим ва ћоҳим бегим эдилар. Ўунинг учун рубоий сҐнгги мисрасининг қолган уч мазмунини юзага чиқаришга уриндик.

Ҳарфий бадиий тасвир воситаларидан жозибалиси ва мураккаброги истихрож санъатидир. Ѕуни тасаввур этиш учун аввал оддий истихрожга Ѕобур ижодидан мисол келтирайлик:

 аддинг алифу,  қошинг эрур Є,

ƒесам не ажаб агар сени ой?

ќшиқ севгилисининг қоматини алиф-га, қошини Є ҳарфига Ґхшатиб, уни „ой" деб даъво қилмоқда. «отан, алиф, Є ҳарфларидан  ой сҐзи ҳосил бҐлади...

Ёнди ҳарф айтилмайдиган мураккаб истихрож қатнашган байт намунасини кҐрайлик:

 

ќғзию икки зулфу қади бҐлмаса манга,

–айҳону сарву ғунча кҐрардин малолдур.

 

јдабий анъанага кҐра оғиз „мим" ҳарфига, зулф „лом" ҳарфига ва қад „алиф" ҳарфига Ґхшайди. јна шуни назарда тутган ҳолда ҳарфларни тизсак, эски Єзувда матндаги „малол" сҐзи ҳосил бҐлади.

 Ґпинча мутахассислар ҳам истихрожнинг бу турини ҳадеганда илғайвермайдилар. „унки ҳозирги байтда таҳлилчи диққатини аввало оғизни ғунча, зулфни райҳон, қаднинг сарвга ухшашлиги системаси Ґзига тортади ва у беихтиЄр байтдан лаф ва нашр санъатини кузатади.

Ғазалларининг асосий қисми Ґта содда, мислсиз маҳорат билан битилган саҳли мумтанеъ маҳсулидир:

 

Ёй юзи насрин,  қомати шамшод,

Ќеча қилурсен жонима бедод?

 

—ен киби пуркор,  шеваси бисЄр,

Ѕилмади,  эй Єр,  ҳеч киши Єд.

 

∆аврда нодир,  зулмда моҳир,

»швада қодир,  ғамзада устод.

 

®р ғамидин,  ҳажр аламидин,

—абр камидин нолаю фарЄд!

 

Ѕобури бедил,  зй бути қотил,

∆аврунга мойил,  зулмунга муътод.

 

—аҳли мумтанеъ — кҐринишидан осон, жҐнгина туюладиган, аслида эса, бундай Єза олиш жуда мураккаб бҐлган антиқа баЄн услубидир. Ѕу услубни биз Ѕобур ва ћашраб ижодидагина кузатамиз, холос. ёқоридаги ғазал бичими киши эгнида таранг турадиган нафис устки кийимни эслатади. јнъанавий ташбеҳ бичим таранглиги туфайли Ґзгача таъсир кучига эга бҐлади. Қисқа мисраларнинг ички қофи€лар билан таъминлангани, уларнинг ҳар бирини €на икки бҐлакка бҐлади. Ќатижада байт тингловчида тҐртликдай таассурот қолдиради. Ѕу эса жарангдорликни €нада кучайтиради:

∆аврда нодир,

«улмда моҳир,

»швада қодир,

Ғамзада устод.

Ўу биргина байтнинг поэтик фазилатларини бир дафтар қилиб шарҳласа арзийди. »ккитагина мисрада €ратилган маъшуқа тимсоли феъл-атворининг кҐпқирралилигига эътибор берайлик. янгича  поэтик шакл  мҐъжиза содир этиб, анъанавий фикрларга €нгидан жон ато этган, залвор берган, оҳорли қилган. ”лкан полотно миниатюрага нисбатан юз баравар таъсирчан эканлиги санъатшуносликда маълум. јммо Ѕобур шу таъсирчанликни тескари амалиЄтда юзага чиқарган.

”лкан полотно — достонлардаги тасвирни жажжи байт — миниатюра ҳолатига келтириб мҐъжиза €ратган.

Ўу биргина байтда шоир ишвада қудратли, гамза қилиш (кҐз сузиш)да устоз даражасидаги, жабрнинг кҐз кҐриб-қулоқ эшитмаган хилларини ошиқ бошига сола оладиган, зулмни моҳирлик билан Ґтказа оладиган маҳбуба сиймосини €рата олган.

Ѕобур жозибали мумтоз газаллар ижодкоригина эмас, у рубоий жанрида ҳам Ґз шахсий услубини намойиш эта олган улкан санъаткордир. °збек мумтоз адабиЄтининг рубоий жанри ривожида Ѕобурнинг Ґрни алоҳидадир.

‘алсафий ва тасаввуфий рубоийчиликда ”мар ’айЄм форс адабиЄтида пешво бҐлганидек, Ѕобур Ґзбек адабиЄти рубоийчилигида икки жиҳатдан: рубоий-ларининг кҐплиги ва рубоийга таржимаи ҳолга доир деталларни сингдиргани би-лан бошқа мумтоз шоирларимиздан устун туради.

Ѕобур бу кичик лирик жанр намуналарида Ґз исми, гоҳ вафодор хотинлари — ћоҳимбегим ва √улрухбегим, гоҳ Ґгли  омрон, гоҳ хушовоз ҳофизи –уҳдамнинг исми шарифларини муҳрлаган. Ўуниси эътиборлики, Ѕобур рубоийларининг мавзулари ғо€т хилма-хил. ‘алсафий, ижтимоийсиЄсий, ахлоқий-таълимий, диний-тасаввуфий, севги-муҳаббат, дҐстлик-тотувлик, ҳаЄтга муҳаббат, Єру диЄр, нифоқ ва ноиттифоқлик, жҐмардлик ва тантилик, ҳаЄтдан тҐйиб кетиш ва далли-девоналик сингари талқинлар маънавий теранлигию табиийлиги билан Ґқувчини мутолаага мойил этади.

“аъбир жоиз бҐлса, айтиш мумкинки, „¬ақоеъ"(„Ѕобурнома") Ѕобур саргузаштларининг воқеий тарихий лавҳаларидан иборат бҐлса, унинг рубоийлари ана шу қомусий асарга Ґзига хос иловадир. «отан, „Ѕобурнома" воқеалар баЄни бҐлса, рубоийлар Ґша воқеалар иштирокчиси Ѕобурнинг ҳис-туйгулари галаЄни ифодасидир.

“аржимаи ҳолнинг рубоий Єки ғазалга дахли бадиий матнга ҳужжатлилик бахш этади; ҳужжатлилик эса умумийликдан кҐра таъсирчанликда устунлик қилади. „унки китобхон умуман лирик қаҳрамондан кура, Ѕобурнинг Ґзини юракка €қинроқ олади.

Ўуниси диққатга сазоворки, муай€н рубоийда, юзаки қараганда, таржимаи ҳолга доир ҳеч қандай белги кҐринмайди. јгар биз унга адабиЄтшуноснинг уткир кҐзи билан боқиб, тадқиқ эта бошласак, у рубоийнинг кимга аталгани ва унинг исботини ҳам манзур этишимиз мумкин. „унончи, Ѕобурнинг:

 

јшъорингким,  шеър оти то бҐлғай,

“абъ аҳли анга волау шайдо бҐлғай.

Ҳар лафзи дуру баҳри маони анда

 им кҐрди дуреки анда дарЄ бҐлғай?! —

рубоийсини Ґқиганимизда гап ким ҳақида бораЄтганини аниқ билмаймиз. ’аЄлан мазмунини тушуниб олишга ҳаракат қиламиз:

 

ƒунЄда шеър номи бор экан, сенинг шеърларингга истеъдодлилар мафтуну шайдо буладилар. Ўеърларингнинг ҳар бир сҐзи — гавҳар, лекин у гавҳарда маъ-нолар денгизи жойлашган. ƒенгизни Ґзига сиғдира олган гавҳарни ким кҐрипти?

 

°йлаймиз: у қандай буюк шоир эканки, дунЄда то шеър оти бор экан истеъ-додли шоиру адиблар унинг шеърларига мафтун ва шайдо бҐладилар?

Ѕобур — қаттиққҐл адабиЄтшунос. ” кимни бундай улуғ мақтовлар билан сийламоқда?

“Ѕобурнома”даги қуйидаги сатрларни кҐз олдимизга келтирамиз:

“јлишербек назири йҐқ киши эди. “уркий тил била то шеър айтубтурлар, ҳеч ким онча кҐб ва хҐб айтқон эмас...”;

“Ѕу иккинчи навбат —амарқандни олганда, јлишербек тирик эди. Ѕир навбат манга китобати ҳам келиб эди. ћен ҳам бир китобат йибориб эдим, орқасида туркий байт айтиб, битиб йибориб эдим”.

Ѕалки, Ѕобур Єзган мактуб варағининг „орқасида байт айтиб, битиб йибор" гани шу рубоийдир?

»сботи шуки, оламдаги бирор шоир „ћен гавҳарга денгизни жойлаганман" демаган. јлишер Ќавоий эса ана шу гапни айтган:

 

ƒур бҐлур баҳр ичра пинҳон назмидин

 таҳ мадҳида,

Ѕаҳр Єшурмиш Ќавоий ҳар дури

                                            макнун аро.

Ѕобур юқоридаги байтда даҳо устознинг ушбу байтига ишора қилиб, талмеҳ санъатининг риЄзий намунасини қҐллаган. ƒемак, рубоий јлишер Ќавоийга аталган бҐлиши мумкин экан...

Ѕобур шоиргина эмас, йирик адабиЄт назариЄтчиси ҳамдир. Ўеършу-носликда аруз вазни масаласи ҳамиша асосий ва долзарб бҐлган. Ќега шоҳ Ѕобур бу соҳага жуда қизиқади? √ап шундаки, шеъри€тда кҐп вазн қҐллаш ҳодисаси муай€н маънода шу адабиЄт нуфузи ва сави€сини белгилайди.

Ҳатто Ҳусайн Ѕойқаро девонидаги газаллар бир вазнда Єзилганини махсус қайд этар экан, бу ҳолни Ѕобур ижобий ҳодиса деб қарамаган.

Ѕобургача Ґзбек тилида аруз илмига доир икки рисола Єзилган. Ѕиринчиси — Ўайх јҳмад бин ’удойдод “арозийнинг „‘унун ул-балоға" (1436/37) асари бҐлиб, бундаги тҐрт илмнинг бири аруздир.

»ккинчиси — јлишер Ќавоийнинг „ћезон ул-авзон" асаридир. Ѕу рисолада 140 вазн ҳақида илмий маълумот берилган.

Ќавоийнинг „‘унун ул-балога" асаридан хабари бҐлмаган кҐринади. Ѕобур Ґзбек тилидаги арузшуносликнинг бу манзарасидан €хши хабардор бҐлгани учун ундан қониқмаган ва бу соҳага ҳисса қҐшишга шайланган.

„Ѕобурнома"ни кҐчирган котиб Ѕобурнинг аруз рисоласи номини „ћуфассал" деб кҐрсатади. ƒарҳақиқат, Ѕобур бу рисолани шундай Єзганки, унда асл, фуруъ ва зиҳофлар юзасидан ишлаб чиқилган 537 вазн миқдорига аҳами€т берилса, тадқиқотнинг бежиз „ћуфассал" деб аталмаганига амин бҐламиз. ”шбу маълумот келгусида Ѕобурнинг аруз рисоласи номини турли нашрларда ва мактаб адабиЄт дарсликларида „ћуфассал" тарзида эълон қилинишини тақозо этади...

Ѕобур фикҳ олими. ‘иқҳ — мусулмончилик фарз ва суннатлари ҳақидаги амалий низом илмидир. Ѕобурнинг нега бу соҳага қизиққанини унинг исми шарифи маъно-мазмунидан мушоҳада қилсак мақсадга мувофиқ бҐлади. «отан, исм ва унинг маъноси инсоннинг феъл-атвори Єки умрбод фаоли€тининг мазмунини белгилайдиган муҳрдир.

Ѕиз „«аҳириддин ћуҳаммад" — унинг исми, „Ѕобур" адабий тахаллуси деб му-лоҳаза юритамиз. јслида эса, ћирзо ќлим ћушрифнинг „јнсоб ус-салотин фи таворихи хавоқин" („—ултонлар на-саблари ва хоқонлар тарихи") номли тарихий асари ва Ѕобурнинг қуйидаги рубоийсига қараганда учала сҐз ҳам шоҳ ва шоиримизнинг исми шарифидир:

 

“уз оҳ «аҳири дини ћуҳаммад Ѕобир,

ёз оҳ «аҳири дини ћуҳаммад Ѕобир.

—арриштаи айшдии кҐнгулни зинҳор

”з оҳ «аҳири дини ћуҳаммад Ѕобир.

—абоҳат јзимжонова ва јзиз Қаюмов уч жилдлик Ѕобур „јсарлар"ининг          I жилдида ушбу рубоийни шу тарзда манзур этганлар. Ќашрга тайЄрловчилар китобхон исм маъносига аҳами€т берсин, де€ шундай қилишган. „унки рубоийнинг асли€ти қуйидагича кҐчирилмоғи керак эди:

“уз оҳ «аҳириддини ћуҳаммад Ѕобур,

ёз  оҳ «аҳириддини ћуҳаммад Ѕобур...

ћирзо ќлим ћушрифнинг „јнсоб ус-салотин фи таворихи хавоқин" номли тарихий асари маълумотларига қараганда, ”маршайх мирзонинг тҐнғич Ґғлига бу исмни ’ожа ”байдуллоҳ јҳрор қҐйган. »см сҐзларининг шарҳига келсак: «аҳири дини ћуҳаммад — ћуҳаммад динининг та€нчи, посбони, демакдир. Ѕобур — бабр(шер)сифат, шердек деган маънога моликдир.

Ўунинг учун ҳам «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобур бир умр шариатпаноҳ ҳукмдор бҐлиб €шади; шариатга амал қилди; шаръий ҳукмлар берди ва фиқҳга оид „ћубаййин" (баЄн этилган) номли асар Єзди. ”шбу китобда муаллиф фарзандлари билиши зарур булган фарз асосларини (имон, намоз, рҐза, закот, ҳаж) Ґташ масалаларини шеърий усулда бутун муфассаллиги билан баЄн этди.

Ѕобур Єзади:

 

Ѕилгасен, зй хужаста фарзанд,

∆игарим бирла жонима пайванд.

 

ћасалаларки,  ул зарур эрди,

Ѕилмасанг дининга қусур эрди.

 

≈тти кҐнглумғаким,  йиғиштурсам,

Ќазм тартибида сиғиштурсам.

 

“о ани забт қилгасен осон,

”л масойилни билгасен €ксон...

 

ƒину донишда ҳар кун афзун бҐл,

ƒавлату бахт ила Ҳумоюн бҐл...

ћатннинг охирги мисрасидаги ийҳом сҐз Ґйини (ҳумоюн, Ҳумоюн)да исм келтирилган бҐлса, демак, „ћубаййин" валиаҳд фарзанди Ҳумоюн мирзога бағишланган бҐлиб чиқади. јгар ундан кейинги байтдаги сҐз Ґйини ( омрон, комрон) да атоқли от инобатга олинса, балки бу рисола Ґғли  омрон мирзога атаб Єзилгандир, деб тахмин қилиш ҳам мумкин:

 омрон бҐл жаҳонда, давлат кҐр,

ёз туман обрҐю иззат кҐр.

XX асрда „ћубаййин" таркибидаги „ итоб уз-закот", „ итоб ул-ҳаж", „ итоб ус-салот" қисмлари алоҳида китоблар ҳолида бир неча маротаба нашр этилган эди. Ќиҳо€т, „ћубаййин" тҐлалигича профессор —аидбек Ҳасанов томонидан 2000 йили нашр этилди.

XVI асргача фиқҳга оид асарларнинг асосан араб ва форс тилларида битилга-нини инобатга олсак, эл устида турган Ѕобурнинг Ґз миллатдошлари — Ґзбеклар тушунадиган тилда бундай асарлар €ратгани нақадар муҳим ва долзарблигини аниқроқ тасаввур этиш мумкин.

„Ѕобурнома" котиби бу ҳақда:„ ... маснавий китоби ҳам борким, оти „ћу-баййин"дур деб маълумот берар экан, ҳа€жонини €шира олмай мақтовга Ґтади: „“ил билур доно халқ орасида анингдек латойиф (ажойиб китоб) йҐқтур".

Ѕобур — бадиий тар€симон. «аҳириддин ћуҳаммад Ѕобурнинг ’ожа ”байдуллоҳ јҳрор ва уларнинг фарзанду невараларига ҳурмат-эътибори катта бҐлган. ’ожа невараларидан икки киши Ѕобур хизматида бҐлган. јйниқса, ’ожа  алоннинг Ѕобур билан қадрдонлиги бир умрлик хизмати билан изоҳланади.

Ѕобур ’ожа ”байдуллоҳ јҳрорнинг форс тилида насрда Єзилган „¬олиди€" асарини шеърий усулда Ґзбек тилига таржима қилган. ’ожа ”байдуллоҳ бу асарни оталарининг тавси€лари билан Єзган:

 

ќтаси қилган учун таклифе,

Қилди овинг отига  таълифе.

Ѕобур ота сифатида бу асардаги ота тилидан фарзандга айтилган динийта-саввуфий Ґгитларни Ґз фарзандларига етказиш учун ушбу китобни назмда она тилига Ґгирган.

Ќега насрда эмас? „унки назмни хотирада сақлаш имкони каттадир. Қолаверса, назмнинг ҳурмат ва эътибори насрга нисбатан жуда юқори ҳисобланган.

“аржимон таржимани бошлаш ва охирига етказиш сабабини „¬ақоеъ"да шундай баЄн этади (матн табдили): „∆ума куни, ойнинг йигирма учинчисида баданимда иситма зоҳир бҐлди. Ўундай бҐлдики, жума намозини масжидда қийналиб Ґқидим. Ёртасига пешин намозини эҳтиЄт юзасидан китобхонада бироз муддатдан сҐнг Ґқидим. »ндини, €кшанба куни €на иситмам чиқди, озроқ   титрадим.

—ешанба кечаси, сафар ойининг йигирма еттинчисида ҳазрат ’ожа ”бай-дуллоҳнинг „¬олиди€" рисоласини назм қилмоқ фикри кҐнглимга келди. Ҳазрат-нинг руҳига илтижо қилиб, кҐнглимдан кечирдимки: агар бу манзума ҳазратга маъқул бҐлса, худди „Қасидаи Ѕурда"-нинг қасидаси маъқул бҐлиб, соҳиби фалаж касалидан халос бҐлгани сингари, мен ҳам бу хасталикдан фориг бҐлсам, назмим қабул қилинганига шу далил бҐларди. ”шбу ни€т билан... рисолани назм этишга киришдим. °ша кечанинг Ґзида Ґн уч байт Єздим. ’удди атайин келишилгандек, ҳар куни Ґн байтдан кам битилмас эди. ƒарвоқеъ, бир кунгина бу иш қилинмади. °тган йили ва балки ҳар гал бу хасталикка чалинганимда, ақалли бир ой, қирқ кун оғрирдим. “ангри ино€ти билан, ҳазратнинг ҳимматидан, пайшанба куни, ойнинг йигирма тҐққизинчисида бирозгина иситмаладим, кейин мутлақо тузалиб кетдим. Ўанба куни, раби ул-аввал ойининг саккизинчисида рисола сҐзларини шеърга солиш ниҳо€сига   етди...".

„¬олиди€" рисоласи инсон ихтиЄри ва фаоли€тини ќллоҳ билан боғлаш, унигина зикр этиш, сҐзи („Қуръон")ни Єдлаш ва айтишни тавси€ этувчи, инсон-нинг ҳаЄтий фаоли€ти, еб-ичиш, маишатда Ґртачаликка чорловчи панднома, на-сиҳатномадир. Ўунинг учун    ҳам гарчанд асар шеърга солинган бҐлсада, матнда асосий диққат шоирона сеҳрсозлик эмас, балки ’ожа насиҳатларини китобхонга аниқ етказишга қаратилади.

Ўундай бҐлсада, шеър сеҳрига қизиқувчилар, бадиий унсурларга аҳами€т берувчилар учун асар бошидаги бир байтдаги лафзий ва маънавий тасвир во-ситаларини кузатамиз. ќллоҳ ҳамдидан:

“ил анинг ҳамдида қосирдур,  бим,

Ѕил,  аиивг ҳамдида қосирдур тил.

»жодкор лафзий санъатлардан такрорнинг беш-олти хилидан фойдаланган. „унки такрор санъатлари таъкид ва таъсирчанлик унсурларидан ҳисобланади. јввало байт бошидаги ва охиридаги остин ва устин икки сҐзга аҳами€т берайлик.

 

 

Ѕиринчи мисрада қатнашган „тил" ва „бил" сҐзлари иккинчи мисрада Ґрин алмашиб такрорлангани туфайли тарду акс санъати қҐлланилган.

Ѕайтни бошлаган суз („тил") байт охирида такрор келса („тил") тасдир санъати бҐлади.

Ѕиринчи мисра охиридаги сҐз („бил") такрори билан иккинчи мисра бошлан-са тасбе санъатидан даракдир.

Ѕайтнинг боши ва охиридаги сҐзлар Ґртага олган сҐзларга аҳами€т берамиз: „анинг ҳамдида қосирдур" сҐзлари ҳар икки мисрада қофи€ олдидан такрорлан-моқда. Ѕу усул ҳожиб санъати намунасидир.

„“ил" ва „бил" сҐзларининг байт бошидаги оҳангдошлиги музораа санъати иштироки туфайлидир. Ѕайтдаги фикрни „бил" деб буюриш эса амр санъатидан даракдир.

“илнинг ќллоҳ мақтовида (ҳамдида) восита эканлиги ва айни пайтда қосир-лиги — тегишлича мақтовга €роқсизлигига аҳами€т берилса: тил, ҳамд ва қосир сҐзларининг Ґзаро дахлдорлиги туфайли таносиб санъати кҐлланганига амин бҐламиз.

Ќиҳо€т, биринчи ва иккинчи мисралардаги барча сҐзларнинг остин ва устин ҳолатини назарда тутсак: улар оҳангдошлик вази€тидадирлар. ƒемак, байтдаги остин ва устин турган сҐзларнинг Ґзаро оҳангдошлиги (музораа, такрор ва қофи€) тарсеъ санъати иштирокини кҐрсатмоқда.

ƒемак, Ѕобур бу байтда тарду акс, тасбе, тасдир, тарсеъ, музораа лафзий санъатларини, амр ва таносиб маънавий санъатларини қҐллаган экан...

Ѕобур €нги Єзув кашфиЄтчиси. ћадани€т тарихида Єзувларнинг аҳами€ти катта. ћаънавий меросни, мадани€т ва санъатни кейинги авлодларга етказадиган муҳим восита — Єзув (хат)- дир. “уркийлар Ґз узоқ тарихларида кҐплаб Єзувлардан, чунончи, туркруний Єзувидан, араб Єзувидан, уйғур Єзувидан фой-даланганлар. Ѕобур араб Єзувида савод чиқарган ва умри бҐйи шу Єзувда иккиуч тилда матн битган, бу Єзувнинг ифода имкони€тлари, Ґзлаштириш усулларини €хши билган. Ўунинг учун у бу Єзувни €нада мукаммаллаштириш, осон-лаштириш, сҐзни ҳар хил Ґқиш нуқсонларини бартараф этиш мақсадида €нги Єзув — Ѕобурий хаттини кашф этди. ”нинг бу жасорати, биринчидан, маънави€т ва саводхонликка куюнчаклигидан бҐлса, иккинчидан, Ґқиш ва Єзишни осонлаштириш, қулайлаштиришга интилиши туфайли эди.

Ѕобур замонида Єзувни €нгилаш Єки €нги хатни жорий этишга уриниш осон эмасди. „унки араб Єзуви — „Қуръон" Єзуви эди. Ўунинг учун Ѕобурий хаттини амалиЄтга жорий қилиш ни€тида Ѕобур бу хатда, аввало, Қуръони каримдан икки нусха тайЄрлаб, бирини ћаккага, иккинчисини “еҳронга жҐнатади.

Ѕобурий хатти ҳақидаги маълумотларга Ѕобурнинг девонида бир м


Orqaga qaytish