O`zbek mumtoz adabiyoti

4957 marta o'qildi
ЎќҲ, јƒ»Ѕ ¬ј Ўќ»– Ч «јҲ»–»ƒƒ»Ќ ћ”Ҳјћћјƒ ЅќЅ”– (давоми)

Ѕобур — фидойи ота. “Ѕобурнома" маълумотларидан биз Ѕобурни Ґз укалари, опа-сингилларига ғамхҐр, хола ва болаларининг, тоғаларининг, хуллас, барча уруғларининг қадрига етувчи андишали инсон сифатида таниймиз.

 ЎќҲ, јƒ»Ѕ ¬ј Ўќ»– — «јҲ»–»ƒƒ»Ќ ћ”Ҳјћћјƒ ЅќЅ”–

(давоми)

Ѕобур — фидойи ота. “Ѕобурнома" маълумотларидан биз Ѕобурни Ґз укалари, опа-сингилларига ғамхҐр, хола ва болаларининг, тоғаларининг, хуллас, барча уруғларининг қадрига етувчи андишали инсон сифатида таниймиз. Ҳар икки укасини Ґзи билан  обулга, сҐнг Ҳиндистонга олиб кетди; уларни тарби€лади ва қадрлади. ѕоччаси ћирзохон Ѕобур тахтини олганда холаси туфайли, холаваччаларининг юзини қилиб, у Ґлимга мустаҳиқ бҐлса ҳам, кечирди.

‘арзанд тарби€си масаласида ҳам Ѕобур идрокли маърифатпарвар, талабчан устоз мақомидаги падардир.

Ҳумоюнга Єзган хатида унинг Єзувидаги нуқсонлар, услубидаги камчиликларни қайд этади; ҳукмдорга хос бҐлмаган хилватпарастликни танқид қилади; кҐп билан ишлаш, беклар билан шуғулланиш, кенгашиш шартлигини уқтиради.

°зи ҳам оталик бахтидан сурур топади. ћақтовга хасис бҐлган Ѕобур Ҳумоюннинг ахлоқ-одоби ва камолотига жуда юқори баҳо беради.

Ҳумоюн мирзо ота-онасини соғиниб Ґз вило€ти Ѕадахшонни ташлаб Aграга келади.

” отаси Ѕобурни шу даражада қҐмсаганки, йирик вило€т ҳукмдорлигидан ота дийдорини устун қҐйиб, пойтахтда қолиш майли борлигини одоб доирасида билдиради (матн табдили): „ћуҳаммад Ҳумоюн, бир йили эдики, Ѕадахшонда дийдорлардан айру тушиб эди. —Ґнгра бизни соғиниб, Ѕадахшонни куЄви ћирзо —улаймонга топшириб, бир кунда  обулга келди. ћирзо  омрон ҳам Қандаҳордан  обулга келган экан. »йдгоҳда мулоқот қилиб, ҳайрон бҐлиб, қайтиш сабабини сҐрабди. ћуҳаммад Ҳумоюн бизнинг иштиЄқимизни айтиб, ћирзо Ҳиндолни  обулдан Ѕадахшонга юбориб, бизнинг тарафга юраберипти. ¬ир неча кунда пойтахт Aграга етиб, Ґша соатда, биз унинг онаси билан номини айтиб, сҐзлашиб Ґтириб эдик, етиб келди.

 Ґнгуллар гул каби очилиб, кҐзлар чироғдек Єришди. ћуқаррар ҳар куни катта зиЄфат эди. Ѕир-биримиз билан тҐйиб-тҐйиб суҳбат қилардик. „индан ҳам суҳбатда мислсиз эди ва комил инсон ким, дер эдилар, шу эди.

... бизга шундай хабар еттиким, кошғарийлар келиб, Ѕадахшонни олдилар. Ѕиз ’ожа ’алифага буюрдикки, Ѕадахшонга бориб, Ґз мулоҳазасича бу масалани ҳал қилиб келсин. Ѕироз тушунмовчилик бҐлдимикан, у қабул қилмади. ћуҳаммад Ҳумоюнга айтдикки: „—ен борсанг қандай бҐларкан?". ” жавоб бердики: „‘армонни бажармасликка иложим йҐқ. Ѕироқ Ґз ихтиЄрим билан дийдорингиздан айрилгим келмайди". Ўунинг учун ћирзо —улаймонни Ѕадахшонга жҐнатдик".

 ейинроқ Ѕобур Ҳумоюнни —анбал вило€тига ҳоким қилиб жҐнатади. ќлти ойча турадию, негадир, об-ҳавоси Єқмайдими, доим иситмалай бошлайди. ќта буйруғи билан Ҳумоюн мирзо пойтахтга келтирилиб, мумтоз табиблар қарамоғида бҐлади. Ѕироқ ҳадеганда тузалавермайди. ‘арзандининг куйиб-Єниб Єтишини ҳар куни кҐравериб, Ѕобурнинг тоқати тоқ бҐлади. —алтанатнинг улуғ кишиси ћир јбдулқосим Ѕобурга арз қиладики, бундай дард дармони учун энг €хши нарсаларни садақа қилмоқ керак: токи ќллоҳ таоло сиҳат-саломатлик берсин. ¬оқеа давомини „Ѕобурнома"дан Ґқийлик (матн табдили): „ћенинг кҐнглимга келдики, ћуҳаммад Ҳумоюннинг мендан бошқа €хшироқ нарсаси йҐқ. ћен Ґзим садақа бҐлайин, ’удо қабул қилсин. ’ожа ’алифа ва бошқа €қинлар дедиларки: ћуҳаммад Ҳумоюн сиҳат топар, сиз бу сҐзни нечун тилингизга келтирасиз? ћақсад: дунЄ матоидан €хшисини садақа қилмоқдир. »броҳим билан бҐлган урушда қҐлга тушган олмосни сиз ћуҳаммад Ҳумоюнга ҳад€ этган эдингиз. °шани садақа қилмоқ керак.

“илимга келдики, дунЄ моли унинг эвазига €рармиди?! ћен Ґзимни унга фидо қиламан. „унки унинг аҳволи жуда оғир. ћен ортиқ унинг куйиб-Ґртанишларига тоқат қилолмайман.

°ша ҳолатда унинг ҳузурига кириб, уч маротаба бошидан айланиб-Ґргилиб, дедимки: „Ҳар қанча дардинг бҐлса мен кҐтардим."

°ша заҳоти мен оғир бҐлдим, у енгил бҐлди. ” сиҳат бҐлиб Ґрнидан турди. ћен нохуш бҐлиб йиқилдим...".

Ѕобур эртаси куни тахту тожни Ҳумоюн мирзога топширади ва кҐп Ґтмай   вафот этади.

„Ѕобурнома"да бадиий санъатлар — тасвирий ва ифодалилик воситалари наъмуналарини кҐплаб кузатиш мумкин. „унончи, юқоридаги Ґғилнинг келиши туфайли ота-онанинг беҳад шодланганликлари талқинидаги матнда қҐлланилган ташбиҳ (Ґхшатиш) санъати ҳам табиийлиги, ҳам латофати билан Ґқувчини ром этади: „ Ґнгуллар гул каби очилиб, кҐзлар чироғдек Єришди".

Ќасрда шоир Ѕобур шеъри€тига хос қатма-қат тазодлар — қарама-қарши маъноли сҐзларни қаторлаштириш ва ички қофи€симон — оҳангдошлик €ратувчи сажъ усулини қҐллаш ҳолатлари ҳам оз эмас: „Ҳар неча дедиларки: „Ғорга боринг". Ѕормадим.  Ґнгилга кечдиким: барча эл қорда ва чопқунда, мен иссиқ уйда ва истироҳат билан; унда барча эл ташвиш билан машаққатда, мен бунда уйқу билан фароғатда". ћатндаги "қор ва чопқун" каби тушунчалар Єнида роҳат-фароғатни ифодаловчи “иссиқ уй ва истироҳат” сҐзлари зидлиги воқеа таъсирчанлигини китобхон кҐнглига етказишда унумли тазод воситасидир. ћуаллифнинг сеҳргарлиги шундаки, у қайд этилган ушбу тазод кҐрсаткичлари билангина чекланмайди. Ѕалки, уларни қалаштириб ташлайди: "ташвиш ва машаққат" ҳамда "уйқу ва фароғат" сҐзларидаги маъно зидлиги ҳам ана шу бадиий санъатдан Ѕобурнинг унумли фойдаланганлигини кҐрсатади. Ѕу усул нур ва со€лар Ґйини бҐлиб, ҳам китобхон диққатини тортади, ҳам юракка кучлироқ таъсир этади.

Қуйидаги қисқа гапдаги хушоҳанглик сажъ санъати туфайли юзага келгандир:

„Ѕажавр эли чун боғий эдилар, ислом эли била Єғий эдилар".

Ќазмда мутойиба вази€тларини акс эттириш, сҐз Ґйини қилиб бир сҐзни икки маънода қҐллай олиш маҳорати айниқса қайд этгуликдир. Ѕобур —амарқанд ҳокими ‘Ґлод (ѕҐлат) —ултонга Ґз шеърлари девонини юбориб, мактубга ушбу қитъасини ҳам илова қиладики, тҐртинчи мисрадаги „‘Ґлод" сҐзи ҳам ҳокимнинг исми, ҳам пҐлат (қаттиқ) маъноларини ифодалагани туфайли ийҳом санъати кузатилади:

”л сарвнинг ҳаримиға гар етсанг, эй сабо,

Ѕергил бу ҳажр хастасидин Єд кҐнглига.

–аҳм айлабон соғинмади Ѕобурни,бор умид

—олғай ’удой раҳмни ‘Ґлод кҐнглиға.

—Ґнгги мисрани Ґқувчи қуйидагича икки хил мазмунда идрок эта олади:

Ѕиринчиси: ’удо ‘Ґлод (султон) кҐнглига раҳм солсин.

»ккинчиси: ’удо унинг пҐлат кҐнглига раҳм солсин.

»йҳомдек нозик бадиий санъатни даҳо јлишер Ќавоий „хосса (юксак) маънолар"ни ифодаловчи восита деб қайд этгани маълумдир.

ƒарҳақиқат, юқоридаги қитъанинг тҐртинчи мисрасидаги икки хил мазмунни сезган китобхон ижодкор салоҳи€тига қойил қолади.

Ўоҳ асар „Ѕобурнома"да илмий маълумотларнинг беҳад кҐплиги ва улар ҳозирги тармоқлашган фанларнинг элликка €қин соҳаларига мансублигини инобатга олсак, „¬ақоеъ" — „Ѕобурнома"ни қомусий — энциклопедик асар дейиш мумкин. „унончи:

1. Ѕобурнома" — тарихий асар. ”нда XV асрнинг охири — XVI асрнинг биринчи €римларигача ’уросон, ћовароуннаҳр, Ҳиндистонда кечган муҳим тарихий воқеалар Ґз аксини топганидек, асарда юзлаб тарихий шахсларнинг номлари бор. ”ларнинг айримлари ҳақидаги маълумотлар ҳар қандай тарихий асарда топилмайдиган ноЄблиги, муҳимлиги билан олимларни ҳам лол қолдиради.

јгар „Ѕобурнома" Єзилмаса, бизнинг Ҳусайн Ѕойқаро ва јлишер Ќавоий ҳаЄтлари, фаоли€тлари ва ижодлари, хусусан, шахслари ҳақидаги тасаввурларимиз анчайин юзаки бҐлиб қолган бҐларди.

јйниқса, темурийлар салтанатининг таназзули йилларидаги тарихий жанг-жадаллар, инқироз сабаблари, Ҳусайн Ѕойқародек буюк подшоҳнинг, Ѕобур ибораси билан айтганда, „“емурбек Ґрнида бҐлган" Ҳусайн Ѕойқаронинг сусткашлиги, Ўайбонийхонни қақшатқич ҳужум билан енгиш Ґрнига мудофаа билан чекланганлиги, Ҳусайн Ѕойқаро фарзандларининг базму созда моҳиру, жангу жадалда €роқсизлиги Ѕобур томонидан таҳлил этиб берилган.

„Ѕобурнома" да тарихий воқеа-ҳодисаларнинг юз бериши сабаб ва оқибатлари Ґта пухталик, теранлик билан Ґз талқинини топган.

"Ѕобурнома" китобхон учун 㥪 кҐп сери€ли фильм. Ѕу улуғ кҐзгуда де€рли 50 йиллик ћовароуннаҳр, ’уросон, Ҳиндистон ва уларга Єндош мамлакатларда кечган воқеа-ҳодисалар тизилишиб китобхон кҐз Ґнгида намойиш этилади. Ўу маънода "Ѕобурнома"ни ажойиб воқеий тарихий роман дейиш мумкин. „унки жанг-жадаллар тарихий асарлардагидек ҳисобот-ахборот тарзида эмас, балки бадиий асарга хос юз хил қиЄфали, феъл-атворли кишилар фаоли€ти тасвири орқали кҐрсатилади.

“арихий шахсларнинг €кка шахси€т, давлат бошлиғи, лашкарбоши сифатидаги фаоли€тларининг кҐп қиррали талқини ва таҳлили бу асар учун хослигини Ҳусайн Ѕойқаро шахси, тарихий қисмати, шахсий ва оилавий фожиаси сабаблари хусусидаги маълумотлар билан исботлашга ҳаракат қиламиз.

Ѕобур Ҳусайн Ѕойқаро салтанати ва нуфузини јмур “емур билан қиЄслаб улуғлайди, уни чин юракдан темурийларнинг энг улуғ подшоҳлари сафида қадрлайди.

Ѕобурнинг фикрича, Ҳусайн Ѕойқаро ва фарзандлари бир Єқадан бош чиқариб, Ѕобур ва унга Ґхшаганларни Ґз иттифоқчилигига чорлаб, шайбонийларга қарши курашилса, уни енгиб бҐларди.

Ћекин Ҳусайн Ѕойқаро худди ћуҳаммад ’оразмшоҳ йҐл қҐйган хатони такрорлайди: Ґз фарзандлари, Ѕобур, ’исравшоҳ, «уннун арғун ва Ўоҳбекларнинг ҳар бирига Ґз қалъасини мустаҳкамлаб, ғанимга нисбатан мудофаани ташкил қилиш юзасидан мактублар йҐллайди; бу хато тактикасини бир вақтлари қҐл келган Ґз тарихий тажрибаси билан асослашга уринади.

„¬ақоеъ"да Ѕобур бу ҳақда Єзади (матн табдили): "”шбу фурсатлар —ултон Ҳусайн мирзодан Ѕадиуззамон мирзога, менга, ’исравшоҳга ва «уннунга бир мазмунда узундан-узоқ мактублар келди...

ћазмуни бу эдики: "—ултон јҳмад мирзо, —ултон ћаҳмуд мирзо ва ”луғбек мирзо — уч оға-ини иттифоқ қилиб юриш қилғанларида мен ћурғоб Єқасини беркитдим. ћирзолар €қин етиб ҳеч иш қила олмай қайтиб кетдилар. Ҳозир ҳам агар Ґзбак (шайбонийлар) юриш қилса, мен ћурғоб Єқасини беркитай, Ѕадиуззамон мирзо Ѕалх, Ўабурғон ва јндхуд қҐрғонларига сақлай оладиган кишиларини қҐйиб, Ґзи √урзавон ва ƒарайи «ангда у тоғликларни беркитсин".

ћенинг бу ерларга келганим хабари унга етган эди. ћенга ҳам битиб эдики: „—ен  оҳмард ва јжарда у тоғ этакларини беркитиб, ’исравшоҳ Ҳисор ва Қундуз қҐрғонларида ишончли кишиларни қҐйиб, Ґзи билан иниси ¬али Ѕадахшон ва ’атлон тоғларини беркитсинлар. °збак ҳеч иш қила олмай қайтгусидир", деб.

—ултон Ҳусайн мирзонинг бу хатлари ноумидликка сабабчи бҐлди. Ќе учунки, “емурбекнинг юртида ҳозирги пайтда ундан улуғроқ подшоҳ ҳам Єш, ҳам вило€т ва ҳам лашкар билан йҐқ эди...

—ултон Ҳусайн мирзодек “емурбек Ґрнига Ґтирган улуғ подшоҳ ғанимнинг устига юришни демай, ер беркитмоқни деса, эл ва улусга не умидворлик қолгай?!".

Ёнди Ѕобурнинг Ҳусайн Ѕойқаронинг замони ва ободончиликдаги фаоли€ти хусусидаги мулоҳазалари — ҳайратларининг гувоҳи бҐлайлик (матн табдили): „—ултон Ҳусайн мирзонинг замони ажаб бир замон эди: фазл аҳли ва мислсиз санъаткорлардан ’уросон, хусусан, Ҳирот шаҳри тҐла эди. Ҳар кишинингки, бир ишга машғуллиғи бор эди, ҳиммати ва мақсади шу эдики, у ишни камолга етказгай";

„яна Ҳиротким, ернинг одамлар €шайдиган қисмида бундай шаҳар йҐқдир; —ултон Ҳусайн мирзонинг замонида мирзонинг саъй-ғайрати ва такаллуфидан Ҳиротнинг зеб-зийнати бирга Ґн, балки йигирма баравар обод бҐлиб эди".

Ѕобур Ҳусайн мирзонинг шахсий фазилатларидан €на бир нечасини намойиш қилади: „Ўижоатли ва мардона киши эди.  Ґп маротаба ғанимга Ґзи қилич солган. “емурбек наслидан ҳеч ким маълум эмаски, Ҳусайн мирзодек қилич чопган бҐлсин. Ќазмий истеъдоди бор эди. ƒевон ҳам тартиб қилиб эди. “уркий Єзарди. “ахаллуси Ҳусайний эди.

Ѕаъзи байтлари Ємон эмас. Ћекин мирзонинг девони батамом бир вазндадир".

’удди ана шундай теран таҳлил, муҳим ҳаЄтий нуқталарни, ижод ва шахсни кҐпқиррали таҳлил этишни биз јлишер Ќавоийга нисбатан ҳам кузатамиз.

јлишер Ќавоий ҳақидаги „Ѕобурнома" маълумотлари шу даражада Ґта муҳим, кенг қамровли ва муфассалки, урта асрларда јлишер Ќавоий ҳақида Єзилган маълумотлар, бағишловлар ва ҳатто улуғ даҳога махсус бағишланган ’ондамирнинг „ћакорим ул-ахлоқ" асари ҳам илмий ва таржимаи ҳолга доир маълумотларнинг бойлиги, муҳимлиги, аниқлиги ва жозибалилиги жиҳатидан „Ѕобурнома"даги битиклар билан беллаша олмайди, десак муболаға бҐлмас.

јлишер Ќавоий ва Ѕобурнинг шахсий муносабатлари 1500 йиллар — Ѕобурнинг —амарқандни иккинчи маротаба қҐлга киритганидан бошланади.

Ѕобурнинг јлишер Ќавоийга берган баҳоси: мислсиз туркийгҐй шоир, жаҳон кам кҐрган олийҳиммат мураббий ва ҳомий. јна шу фикрда Ѕобур умрбод собит (матн табдили): „јлишербек мислсиз киши эди. “уркий тил билан шеър Єза бошлаганларидан буЄн ҳеч ким унчалик кҐп ва €хши шеър Єзган эмас";

„‘озиллар ва ҳунармандларга јлишербекча мураббий ва ҳомий инсон бҐлгани Єки Ґтгани оламда маълум эмас".

Ѕобур ҳар бир тарихий шахс ва унинг фаоли€тини пухта таҳлил этади. ”нинг маълумотларида шахснинг кимлиги, феъл-атвори, кишиларга ва оилага муносабати, қилиқлари, эл орасидаги обрҐ-эътибори, фаоли€ти, унинг ижобий, салбий Єки мулоҳазаталаб хусуси€тларигача фақат энг муҳим томонлари саралаб талқин этилади. јйни ана шу таҳлил усулида Ѕобур Ќавоий таржимаи ҳоли, шахси, фаоли€ти ва асарларига Єндашади.

„Ѕобурнома"да Ҳусайн Ѕойқаро беклари бирма-бир саналаЄтганида навбат јлишер Ќавоийга келади (матн табдили): „яна јлишербек Ќавоий эди, беги эмас, балки суҳбатдоши эди. ®шлигида Ҳусайн мирзо билан мактабдош экандирлар. ’ислатлари кҐп экан.

Ѕилмадим, нима сабабдандир, —ултон јбусаид мирзо уни Ҳиротдан сургун қилди. ” —амарқандга борди. Ќеча йилки —амарқандда эди, јҳмад Ҳожибек мураббий ва ҳомийси эди. јлишербекнинг мизожи нозиклик билан машҳурдир. Ёл унинг нозиктабиатлилигини давлатининг ғуруридан деб тасаввур қиларди. ”ндай эмас экан. Ѕу сифат унда туғма экан. —амарқандда эканида ҳам Ґшандай нозикмизож экан".

„Ѕобурнома"да улуғ шоирнинг давлат амалдори сифатида Ҳусайн Ѕойқарога садоқати ва саховати, унинг бир байти мазмуни ҳалокатига сабаб бҐлган хасталикка ишора эканлиги Ґта ихчам талқин этилади (матн табдили): „јвваллари муҳрдор эди. ‘аоли€тининг Ґрталарида бек бҐлиб, бир қанча вақт јстрободда ҳокимлик қилди. ќхири амалдорликни тарк этди. ћирзодан ҳеч нарса олмас, балки ҳар йили унга йирик-йирик маблаглар тортиқ қилар эди. —ултон Ҳусайн мирзо јстробод лашкаридан қайтганда истиқболига чиқди. ћирзо билан кҐриша туриб, ҳолати Ґзгарди, тик туролмади, кҐтариб олиб кетдилар. “абиблар унга асло ташхис қҐ€ олмадилар. ЁртасигаЄқ “ангри раҳматиға борди. Ѕир байти Ґз ҳолати ифодасига мувофиқ келган:

 Ѕу дард илаки Ґлармен,

 мараз чу зоҳир эмас,

“абиблар бу балоға не  чора қилғайлар".

„Ѕобурнома" ундаги тарихий шахсларнинг кҐплиги, сулолалар, салтанатлар тараққийси ва таназзулини Єрқин намоЄн этувчи бадиий-илмий ҳужжат, урушлар тарихи, жанг қурол-€роғлари, жангга саф тортиш ва жанг усуллари, давлатлараро ва шоҳлараро муносабатлар йилномаси сифатида қимматли тарихий манбадир.

јйниқса, жангларнинг бу асардаги талқини кишини ҳайратга солади. ∆анг учун сабаб ва баҳоналар, жанггоҳ танлаш ва жой жуғрофи€сига кҐра, қуЄш нури тушишига кҐра ҳарбий сафларга жой танлаш, қҐшин қисмларини ҳарбий амалиЄтда мувофиқлаштириш усуллари, ҳарбий асбоб-ускуна, жангчи ва от-уловлар учун совуту зирҳларнинг аҳами€ти, шаҳарга кириш ва қалъани забт этиш чора-тадбирлари шунчалик мукаммал берилганки, 㥪 бу асар шоҳларга Ґзига хос қҐлланма вазифасини ҳам бажара оларди. "Ѕобурнома" бизга °рта ќсиЄ ва атрофдаги давлатларда ишлатилган ҳарбий қуроллар, мудофаа воситалари, қалъага чиқиш асбоб-ускуналарининг Ґзига хос қомуси сифатида ҳам тарихий-маърифий аҳами€тга моликдир.

„Ѕобурнома" јмир “емур, Ўоҳрух мирзо, јбусаид мирзо, ”луғбек, Ҳусайн Ѕойқаро, ћуҳаммад Ўайбонийхон, ”байдуллахон, ’ожа ”байдуллоҳ јҳрор, ”маршайх мирзо, —ултон јҳмад мирзо, —ултон ћаҳмуд мирзо, —ултон ћаҳмудхон, јҳмад “анбал, ’исравшоҳ, «уннун арғун, »смоил —афавий, Ўоҳ “аҳмосп, јбулмакорим, ’ожа ћавлонойи Қози, Ѕадиуззамон мирзо, јбдуллатиф мирзо, –аана —ангаа сингари шоҳ ва шаҳзодалар, амир ва беклар, пир-муршидлар ҳақида муҳим тарихий маълумотларни Ґзида акс эттиргани билан бағо€т қимматлидир.

2. "Ѕобурнома"ни адабиЄтшунослик асари дейиш ҳам мумкин. «отан, адабиЄт намо€ндалари ҳақидаги маълумотлар, адиб ва шоирларнинг асарлари таҳлили, уларга баҳо бериш адабиЄтшунослик илми соҳасига мансуб.

"Ѕобурнома"да элликка €қин шоирнинг исми шарифи айтилиб, уларнинг асарлари таҳлил этилган Єки баҳо берилган.  Ґплаб шоирлар номлари айтилмай (уларнинг асарлари шунчалик машҳурки, муаллифларини эслатиб Ґтиришни Ѕобур лозим топмаган), асарларидан талай парчалар бирор воқеа муносабати билан келтирилган. Ѕу жиҳатдан, айниқса, Ўарқда ахлоқ отаси сифатида шуҳрат қозонган —аъдий Ўерозий ва унинг "√улистон" асари алоҳида қайд этгулик. Ѕобур бу асардан гоҳ эслатиб, гоҳ эслатмай Ґнларча иқтибослар келтиради. „унончи, шулардан иккитаси айниқса таъсирчан ва эсда қоларлидир:

бири — ќббурданда тошга Ґйиб Єздирилган ∆амшид ҳақидаги —аъдий шеъри (бу тош ҳозир ƒушанбе давлат музейида сақланади);

иккинчиси, Ҳусайн Ѕойқаро вафотидан сҐнг унинг икки Ґғли — Ѕадиуззамон мирзо ва ћузаффар мирзонинг шериклик билан тахтга Ґтиришлари воқеаси айтилганда "√улистон"дан қуйидагича ҳикмат келтирилади (табдили): "Ўайх —аъдий сҐзи мазмунининг хилофи юз берди. "√улистон"да келтирганки:  "°н дарвиш бир гиламга сиғиб Єтарлар-у, икки подшоҳ бир иқлимга сиғмайди".

„Ѕобурнома"да бизга таниш ва таниш бҐлмаган жуда кҐплаб Ґша даврнинг форсийгҐй ва туркийгҐй шоир, адиб ва олимлари ҳақида маълумотлар ҳамда асарларидан парчалар, уларнинг таҳлиллари берилган. јсарда зикр этилганлардан јбдураҳмон ∆омий, јлишер Ќавоий, Ѕадриддин Ҳилолий,  амолиддин Ѕиноий,  амолиддин Ҳусайн √озургоҳий, ћуҳаммад —олиҳ, јбдулло Ҳотифий, ќсафий, ћир ћуртоз, ћуллозодайи ћулло ”смон, јтоуллоҳ ћаҳмуд Ҳусайний, јмир Ўайхим —уҳайлий, ’ондамир, јбдураззоқ мирзо, јсириддин јхсикатий, Ѕайрамхон, јҳмад Ҳожибек (¬афоий), Ҳусайн јли ∆алойир, —айфий Ѕухорий, ћир Ҳусайн ћуаммоий, ћулло ћуҳаммад Ѕадахший, ёсуф Ѕадиий, ћаҳмуд барлос, —ултон ћаҳмудхон, ќҳий, Ўоҳ Ҳусайн  омий, јҳлий, ћир —арбараҳна, Қози »хтиЄр, ћулло ћасъуд Ўирвонийни эслатиш мумкин.

«аҳириддин ћуҳаммад адабиЄтшунос сифатида Ґта талабчан, ҳатто қаттиққҐл. —ара бадиий Єки илмий асарларга улуғлар берадиган баҳо муштарак бҐлиб чиқади, албатта. „унончи, ћир јтоуллоҳ ћашҳадийнинг „Ѕадойи ус-санойиъ" номли поэтикага доир асари хусусида Ѕобур Єзади: „яна санойии шеърда „Ѕадойи ус-санойиъ" номли рисола Єзган экан, хийла €хши Єзган".

Ёнди шу асар ҳақида јлишер Ќавоий нима дегани билан қизиқайлик: „—аноеъда бир китоб Єзган: „Ѕадоеъи јтоий" номида. Ёнди оққа кҐчирилди. ћаълум эмаски, бу илмда ҳеч ким унчалик мукаммал ва фойдали китоб Єзган бҐлсин".

јдабиЄтшунос Ѕобурнинг асар ҳақида „Ємон эмасдир" деган баҳосини олиш ҳам катта ютуқ. ” мақтовга нисбатан — хасис, танқид ва камчилик топишда мислсиз моҳир. ”нинг баҳолаш меъЄри билан јлишер Ќавоийникини қиЄсласак, Ќавоийда мақтов кҐпроқ, танқид озроқ. Ќега бунақа? „унки Ќавоий Ґқитувчи, алқаб истеъдодларни улғайтирувчи устод. Ѕу жиҳатдан у ћавлоно Ћутфий усулидан кҐпроқ фойдаланади. Ҳар ҳолда, танқид қилиб тарби€лашдан кҐра, алқаб, мақтаб истеъдодларни Ґстириш устозлар учун кҐпроқ хосдир. Ѕобурга келсак, у — подшоҳ. Ҳамма — унинг хизматида. —ави€си Ґртача асарларни у арзимас қоралама деб ҳисоблайди. Ѕиз юқори сави€ талаб қиладиган Ѕобурга айб қҐЄлмаймиз, уни инсофсизликда айблаб бҐлмайди. јслида чинакам адабиЄтшунос ҳамиша ана шу даражада турмоғи лозим.

јлишер Ќавоий ҳам, Ѕобур ҳам Ѕадриддин Ҳилолийнинг кҐп матн Єд билиш қобили€ти — мислсиз ҳофизасига бирдай аҳами€т берганлар. Ќавоий „ћажолис ун-нафоис"да йигитча Ҳилолий ҳақида Єзади: „ћавлоно Ҳилолий — турк элидиндир. Ҳофизаси €хшидир. »стеъдоди ҳам ҳофизасича бордир".

Ѕобу𠄬ақоеъ"да орадан йигирма йиллар Ґтгач Єзади: „яна Ҳилолий эди. Ҳозирги вақтда ҳам бордир. Ғазаллари текис, ажойиб... ∆уда кучли ҳофизаси бор эмиш: Ґттиз-қирқ минг байт Єдида бор эмиш. ƒейдиларки, "’амса"нинг аксар байтлари Єдида бор..."

јдабиЄтшунос Ѕобур Ҳилолий ҳақидаги ушбу маълумотлари давомида адабиЄт назари€сининг муҳим муаммолари — мазмун ва композици€ амалиЄтига махсус эътибор беради; Ҳилолий достонининг композици€си бҐшлигини уқтиради, образлар мантиқи масаласида ҳам шоирни қаттиқ танқид қилади (матн табдили): "Ѕир достони бор, хафиф баҳрида, "Ўоҳ ва ƒарвеш" номли. √арчи баъзи байтлари жуда ажойиб чиққан бҐлсада, лекин достоннинг мазмуни ва устухонбандлиги (композици€си) жуда бҐш ва харобдир. »лгари Ґтган шоирлар ишқ ва ошиқликка оид достон Єзганларида ошиқликни эрга ва маъшуқликни аЄлга нисбат берганлар. Ҳилолий дарвешни ошиқ қилипти, шоҳни — маъшуқ."

јлишер Ќавоийнинг азиз дҐсти јмир Ўайхим —уҳайлий (Ўайхимбек) ҳақидаги „Ѕобурнома" маълумоти икки жиҳатдан диққатга лойиқ: биринчидан, шоирнинг шеър Ґқишидаги сунъийликка аҳами€т берилган; иккинчидан, шеър санъатларидан муболаға санъатида меъЄр муҳимлигига эътибор қаратилган (матн табдили): „яна Ўайхимбек эди. "—уҳайлий" тахаллус қилгани учун Ўайхим —уҳайлий дер эдилар. Ўеърни алланечук оҳангда Ґқирди. ҚҐрқинчли сҐзлар ва маъноларни ифодалар эди. ”нинг шеърларидан бир байти будир:

 Ўаби ғам гирдбоди оҳам аз жо

 бурд гардунро,

‘урҐ бурд аждаҳои сели ашкам

рубъи маскунро.

(ћазмуни:

Ғам туни оҳим қуюни фалакни Ґрнидан суриб юборди.  Ґз Єшим селининг аждаҳоси ер куррасини ютиб юборди.)

Ўу воқеа машҳурдирки, бир маротаба шоир бу байтни ћавлоно јбдураҳмон ∆омий хизматида Ґқибди. ћавлоно айтибдики: "ћирзо, сиз шеър айтасизми Єки одам қҐрқитасизми?”.

јдабий даҳонинг танбеҳли саволида икки хил эътироз бор: бири — ифодали Ґқишдаги нуқсонки, муаллиф байтни Ґқишда расмий меъЄрга амал қилмаган; иккинчиси, байт ижодкори муболағанинг чҐққиси бҐлган гулувни ҳам суиистеъмол қилган. «отан, ҳар қандай муболағада ҳам меъЄрни сақлаш жоиздир.

Ѕундан Ѕобурнинг ҳам адабиЄт назари€си, ҳам бадии€т €ратувчи омиллар — шеър санъатларидан моҳирона фойдаланиш кераклигига алоҳида аҳами€т берганлиги маълум бҐлади.

3. „Ѕобурнома"ни тилшунослик асари деб ҳам қараш мумкин. „¬ақоеъ" муаллифи тил илмининг энг қизиқарли соҳалари — этимологи€, фонетика хусусида Ґта жозибали ва теран илмий кузатишларини баЄн қилади.

"Ѕобурнома" Єзилмаганида ҚашқадарЄ вило€тининг маркази Қарши шаҳрининг нима муносабат билан бундай номланганини билмаган бҐлардик. „унки "қарши" сҐзи кҐплаб туркий достонлар ва тарихий асарларда асосан зид, рҐпара, сарой, қаср сингари маъноларда учрар эди, холос.

Ѕобур шаҳар номи сифатида қҐйилган "қарши" сҐзининг мҐғулча экани, бу сҐз "қабристон" маъносини ифодалашини изоҳлаб, асослашга навбат келганида шаҳарнинг мҐғул истилоси қурбони бҐлганлиги билан далиллайди (матн табдили): "яна Қарши вило€тидирки, Ќасаф ва Ќахшаб ҳам дерлар. Қарши мҐғулча отдир. √Ґрхонани мҐғул тили билаи "қарши" дерлар. јфтидан, бу от „ингизхон истилосидан сҐнг бҐлгандир".

Ўаҳар ва жой номларининг бундай фожеавий номланиши ’Ґжанд ва  онибодом Ґртасидаги Ҳодарвеш чҐлидаги бир воқеа билан €на бир карра далиллангани диққатга сазовордир (матн табдили): "’Ґжанд билан  андибодом орасида бир дашт бор. Ќоми — Ҳодарвешдир. Ҳамиша бу даштда шамол эсади. ћарғинон унинг шарқидадир, ҳамиша бундан шамол боради. ’Ґжанд ғарбидадир, доим ундан шамол келади. Қаттиқ шамоллари бор. ƒерларки, бир неча дарвеш бу даштда қишда қаттиқ шамолга йҐлиқиб, бир-бирларини тополмай, „Ҳо, дарвеш!", ,.Ҳо, дарвеш!", де€-де€ ҳалок бҐлибдилар. °шандан бери бу даштни Ҳодарвеш дерлар".

Ѕобур биринчи маротаба „адабий тил" тушунчасини "қалам" сҐзида ифодалаган тилшуносдир. ” јндижон вило€ти халқининг тили туркий (Ґзбек) адабий тилга мувофиқ эканлигини қуйидагича талқин этади: „Ёли туркдир (Ґзбекдир). Ўаҳар ва бозорларида туркий билмас киши йҐқдир. Ёлининг лафзи (тили, сҐзи) қалам била ростдир. јни учунки, ћир јлишер Ќавоийнинг асарлари Ҳиротда €ратилиб шуҳрат қозонган бҐлсада, бу тил билан Єзилган".

Ѕобур исм ва лақабларнинг келиб чиқишига доир ажойиб фикрлар баЄн қилади. Ўулардан бири Ґзининг кичик тоғаси —ултон јҳмадхоннинг лақаби ҳақидадир (матн табдили): „—ултон ћаҳмудхондан кичиги —ултон јҳмадхон эди. ” ќлачахон номи билан машҳурдир. „ќлача" исмининг қҐйилиши сабабида дейдиларки, қалмоқ ва мҐғул тилларида „Ґлдирувчи"ни „олачи" дерлар. Қалмоқларни бир неча маротаба босиб, кҐп кишисини қиргани учун ќлачи деб кҐп айтилаверганлигидан ќлача бҐлиб кетган".

јйрим кишиларга лақаб Ґзларининг Єки оталарининг касбкори билан боғлиқ ҳолда қҐйилиши "Ѕобурнома"да кҐплаб мисолларда далилланади. „унончи (матн табдили): "яна бири Қанбар јли мҐғул эди, ахтачи эди. ќтаси вило€тга кириб бир қанча вақт саллохлик (қассоблик) қилгани учун Қанбар јли саллох дер эдилар".

"ѕолвон", "курашчи паҳлавон" сҐзлари Ґзбек тилининг турли лаҳжаларида турлича ифодаланади. "Ѕобурнома" муаллифининг хизмати туфайли бу сҐзнинг "зҐр" ва "бҐка" тарзидаги ифодасига ҳам дуч келамиз: "°збак зҐр кишини бҐка дер эмиш. ∆онибек дерки: "ЅҐкамусен? ЅҐка бҐлсанг, кел, кураш тушайлик".

—Ґз этимологи€си жой номига нисбатан текширилганда Ѕобур Ґша сҐзнинг €салиши ва ном қҐйилишига тарихан Єндашади (матн табдили): "яна бу мадрасанинг жанубида бир масжид солибди: "ћасжиди муқаттаъ" дейдилар. Ѕу боисдан "муқаттаъ" дейдиларки, қитъа-қитъа (парча-парча, бҐлак-бҐлак) Єғочларни тарашлаб, ислимий ва хитойи нақшлар солганлар. ƒеворлари ва шифти батамом ушбу йҐсинликдир".

“опонимикага бундай масъули€тли, илмий муносабатда бҐлиш намуналарига "Ѕобурнома" анча бойдир. "Ўаҳрисабз" шаҳри номининг келиб чиқишини ҳам муаллиф шу йҐсинда талқин этади: "Ѕаҳорлар саҳроси ва шаҳри ва боми ва томи хҐб сабз булур учун Ўаҳрисабз ҳам дерлар".

Ѕобур —амарқанд шаҳридаги Ћақ-лақа масжиди атамасини ҳам қуйидагича жозибали илмий далиллайди (матн табдили): "—амарқанд қалъасининг ичида €на бир қадимий иморат бор: масжиди Ћақлақа дерлар. ” гумбазнинг Ґртасида туриб ерни тепсалар гумбазнинг ҳаммаЄғидан "лақ-лақ" товуши чиқади. Ғаройиб ҳолдир. Ҳеч ким бунинг сирини билмас".

Ѕобур тилнинг товуш жиҳатига ҳам алоҳида эътибор беради. јйниқса, у халқнинг турли жойда €шаши натижасида, сҐзга қҐшимчалар қҐшилганда ҳарфий ва айни пайтда товуш Ґзгаришига учрашини қайд этади. Ѕобур тогаси —ултон ћаҳмудхонга Ґз аҳволи ва истагини ифодаловчи қуйидаги рубоийни манзур этар экан, қофи€лардаги Ґрин-пайт келишиги қҐшимчаларидаги "д" товушининг "т" товушига айланишига диққатни қаратади: "Ѕу рубоийни хонга Ґткариб, тараддудимни арз қилдим...

 ®д этмас эмиш кишини меҳнатта киши,

Ўод этмас эмиш кҐнгулни

ғурбатта киши.

 Ґнглум бу ғариблиқта шод Ґлмади ҳеч,

Ғурбатта севунмас эмиш, албатта киши.

—Ґнгра маълум бҐлдики, туркий тилда жой тақозоси билан то(т) ва дол(д), €на ғайн(г) ва қоф(қ) ва коф(к) бир-бирларига айланиб қолар экан".

Ѕобур зийрак тилшунос сифатида айрим жойларда кҐптиллилик ҳодисаси учраши, бир вило€тда кҐплаб ҳар хил халқ ва элатлар бир неча тилда сҐзлашишларига аҳами€т беради. „унончи, у "Ѕобурнома"да Єзади (матн табдили): " обул вило€тида хилма-хил қавмлар бор. —айхонликлар ва текисликларда турклар (Ґзбеклар), аймоқ ва саҳройи араблар; шаҳри ва баъзи кентларида сорт (тожик) лардир. яна баъзи кентлари ва вило€тларида пашойи, парожи, тожик, бараки ва афғонлар истиқомат қилади. Ғазни тоғларида ҳазора ва накдарилар €шайди. Ѕуларнинг орасида айримлари мҐғул тилида гаплашади...

°н бир-Ґн икки тилда  обул вило€тида сҐзлашадилар: арабий, форсий, туркий, мҐгулий, ҳиндий, афгоний, пашойи, парожий, габрий, баракий, ламгоний. Ѕунчалик ҳар хил қавмлар ва бошқа-бошқа тилларда гаплашиш бошқа ҳеч бир вило€тда йҐқ".

Ҳатто Ґт-Ґланлар номларининг нега бундай аталганини ҳам Ѕобур синчиклаб текшириб кҐради, кузатади ва илмий хулосалар чиқаради.  обул вило€ти Ґтлоқларидаги бутака хусусида Єзади (матн табдили): "... аксар бутака Ґти бҐлур, отга жуда €хши Ґтдир. јндижон вило€тида бу Ґтни "бутка Ґти" дейдилар. Ќега бундай ном қҐйилганининг сабаби маълум эмас эди. Ѕу вило€тларда маълум бҐлди: бу Ґт бута-бута бҐлиб чиққани учун бутака дейишар экан".

—Ґзларнинг €салиши, тарихий асоси ва келиб чиқиши ҳақидаги бундай аниқ илмий маълумотлар бу асарда жуда кҐп.

4. "Ѕобурнома"ни санъатшунослик асари, дейиш ҳам мумкин. „унки унда санъатнинг жуда кҐп хиллари: рақс, куй, ашула ва тасвирий санъатга доир маълумотлар берилган.  итобхон Ѕобур замонининг машҳур ҳофизлари: –уҳдам, Ҳофиз Ҳожи, раққослари: “енгриқули, –амазон, ћир Ѕадр; созандалари: Қулмуҳаммад ”дий, Ўайхий Ќоий, Ўоҳқули Ғижжакий, ’ожа јбдуллоҳ ћарворий; бастакорлари: √улом Ўодий, ћир јзу,  амолиддин Ѕиноий, ѕаҳлавон ћуҳаммад Ѕусаъид; рассомлари:  амолиддин Ѕеҳзод, Ўоҳ ћузаффар ҳақида, уларнинг куй, қҐшиқ, рақс, сувратлари хусусида муай€н тасаввурга эга бҐлади.

—анъаткорлар ҳамма замонларда ҳам бҐлган. Ѕироқ санъатдаги анъанавийликдан ихтирокорлиги билан ажралиб турган ижодкорларнинггина номлари эл оғзига тушиб, шуҳрат қозонган. Ѕобур Ҳиротда эканида ћузаффар мирзонинг базми тасвирида ћир Ѕадрнинг раққослик санъатига қойил қолади (матн табдили): "ћузаффар мирзонинг базмига ҳам бир навбат бордим. ” базмда Ҳусайн јли ∆алойир ва ћир Ѕадр ћузаффар мирзо ҳам бор эди. Ѕазм аҳлининг кайфи зҐрайганда ћир Ѕадр рақсга тушди, €хши рақс тушди. „амаси, бу нав рақс ћир Ѕадрнинг Ґз ихтиросидир".

Ѕобур тасвирий санъатга жуда қизиққан, ҳатто унинг сир-синоатларини билишга ҳаракат қилган. ” Ѕеҳзодни мусаввирлар пешвоси сифатида Ґта қадрлайди, айни пайтда, унинг ижодининг айрим мулоҳазаталаб жиҳатлари устида тҐхталишни ҳам лозим топади (матн табдили): "ћусаввирлардан Ѕеҳзод эди. ћусаввирлик санъатини жуда нозик қилди. Ѕироқ соқолсиз кишиларнинг чеҳрасини €хши очмайди: и€гини узунроқ тортади. —оқолли кишининг юзини қойилмақом қилиб чизади".

ҚҐшиқчи ҳофизларнинг сараси, айниқса, Ѕобуршоҳ базмларининг хушхон булбули –уҳдам эди. "–уҳдам" сҐзининг луғавий маъноси "Ќафаси жон бағишлайдиган" демакдир. Ѕундай улуғ мақтов сҐзи биргина »со алайҳиссаломга нисбатангина ишлатилган эди.

Ѕобур бу ҳофизни шунчалик қадрлайдики, унингча, 㥪 –уҳдам қатнашган базмлар руҳли, оромижон бҐлади. ”сиз, Є тасодифан у кетиб қолса, базмда руҳ қолмайди. –уҳдамнинг қадри шунчаликки, Ѕобур у ҳақда қуйидаги рубоийни Єзган:

√ар –уҳдам этса эрди оҳанги нағам,

ћажлисда не ҳузн қолур эрди, не ғам.

“о борғали –уҳдам,  бизинг мажлисдин,

ћажлис элиға не руҳ қолдию не дам.

’ушхонларни шунчалик юксак баҳолаган Ѕобур ашулани €хши, Єқимли қилиб айтолмайдиган, сави€си пастроқ ҳофизлар ҳақида ҳам Єзишни лозим топган. Қуйидаги матнда Ҳирот аҳлининг бақироқ, аммо овози ширали ва таъсирчан бҐлмаган самарқандлик ћиржон ҳофиз хонишини қандай тинглаганликларини жуда қизиқарли баЄн этади. ћузаффар мирзонинг “арабхонадаги базмидан бир лавҳа (матн табдили): „ћажлисда мусиқачи ва ҳофизлардан Ҳофиз Ҳожи, ∆алолиддин ћаҳмуд нойи, Ғулом Ўодийнинг иниси Ўодибача бор эди.


Orqaga qaytish