Jahon adabiyoti

5648 marta o'qildi
ј.».  иприн ё-ю

јгар айтиб берадиган бҐлсам, Ќика, €хшилаб қулоқ сол. Ўарти шу... ҚҐй, оппоқ қизим, дастурхонни Ґйнама, попугини ҳам сочга Ґхшатиб Ґрма!..

”н€иг оти ё-ю эди. ”ии бирор хитой мандарини шарафи Єкп, ё-ю папироси хотираси учун эмас, шунчаки ё-ю деб аташар эди. ”ч Єшлар чамасидаги бир бола бу митти мушукчани биринчи кҐрганида ҳайрон бҐлганидан кҐзларини жовдиратиб, лабларини чҐччайтириб, ҳуштак чалгандек ё-ю деди. Ўу-шу мушукчанинг оти ё-ю бҐлиб қолди.

ј.».  иприн

ё-ю

 јгар айтиб берадиган бҐлсам, Ќика, €хшилаб қулоқ сол. Ўарти шу... ҚҐй, оппоқ қизим, дастурхонни Ґйнама, попугини ҳам сочга Ґхшатиб Ґрма!..

”н€иг оти ё-ю эди. ”ии бирор хитой мандарини шарафи Єки, ё-ю папироси хотираси учун эмас, шунчаки ё-ю деб аташар эди. ”ч Єшлар чамасидаги бир бола бу митти мушукчани биринчи кҐрганида ҳайрон бҐлганидан кҐзларини жовдиратиб, лабларини чҐччайтириб, ҳуштак чалгандек ё-ю деди. Ўу-шу мушукчанинг оти ё-ю бҐлиб қолди.

ƒастлаб у икки кҐзи €рқираб турган ва тумшуғи оқ-пушти, муштумдаккина момиқ бир нарса эди. Ѕу мушукча дераза токчасига чиқиб қуЄш нурида пинакка кетарди. “ақсимчадаги сутни кҐзини қисиб хур-хур қилиб €лар эди. ѕанжаси билан деразага қҐнган пашшаларни тутар, қоғоз, копток ипни, Ґзининг думини Ґзи тишлаб, полда у Єқдан бу Єққа югуриб, юмалаб Ґйнар эди... Ўундай қилиб юриб, кичкинагина, майин, қора қҐнгир-оқ мушукча қандай қилиб катта, келишган, мағрур ҳамда ҳамманинг ҳаваси келадиган жуда чиройли мушук бҐлиб қолганини Ґзимиз ҳам сезмабмиз.

ЋҐндасини айтганда, ажойиб мушук бҐлиб Ґсди. „Ґғдек €рқираган холлари бор, долчин рангли, юмшоқ кҐкраги оқ, мҐйлови чорак газ, юнглари Ґсиқ ва товланиб туради, орқа оЄқлари жундор. ƒумини айтмайсизми, худди чироқ шиша тозалайдиган чҐткадек!..

Ќика, Ѕобикни тиззангдан тушир. Ќаҳотки кучукчанинғ қулоғи ҳадеб бурайверадиган шарманканинг қулоғида€ фарқ қилмаса? јгар биров сенинг қулоғингдан шундай қилиб бураса, нима қилардинг? ҚҐй, дейман сенга, бҐлмаса эртак айтиб бермайман...

јна иш бундоқ бҐбди. ”нинг энг €хши томони — одати эди. ∆оним Ќика, Ґйлаб кҐр-а: биз атрофимизда €шайдиган кҐпгина ҳайвонлар тҐгрисида ҳеч нарса билмаймиз. Ѕу фақат қизиқмаганлигимиздан. ћасалан, Ґзимиз кҐрган итларни олайлик. Ҳаммасининг ҳам Ґзйга €раша қилиғи, хулқ-атвори бор. ћушукларда ҳам худди шу нарсани кҐрамиз. ќтларда ҳам, ҳатто қушларда ҳам худди шундай.

јммо, айт-чи, Ќика, сен Ґзингга Ґхшаган жонсарак ва тиниб-тинчимайдиган қизни ҳеч кҐрганмисан? Ќега тек Ґтирмай жимжилоғинг билан қовоғингни бос€псан? Қовоқларинг сенга иккита фонарь бҐлиб кҐрин€птими? ≈ки бҐлмаса, гоҳ битта бҐлиб, гоҳ ажралиб иккита бҐлиб кҐрин€птими? Ёсингда бҐлсин, қҐлингни ҳеч вақт кҐзингга теккизма...

 Ѕиров сенга ҳайвонларни Ємон деса, ҳеч ишонма. ћасалан, сенга эшакни аҳмоқ деб айтишади. ”зинг Ґйлаб кҐр, аксинча, эшак факат ақллигина эмас, балки   у жуда   итоаткор,   жудаювош ҳамда меҳнатсевар ҳайвондир. јммо лекин унинг устига ҳаддан ташқари оғир юк ортиб қҐйгудек бҐлсанг, Єки уни чопқир от деб Ґйласанг, у дарҳол таққа тҐхтайди-да:

 «Ѕунингни мен кҐтара олмайман. Ѕилганингни қил», деб туриб олади. ”ни хоҳлаганларича урсалар ҳам у тургап еридан қҐзғалмайди. ќтни олсак—тамом бошқача. ” бетоқат, асов ҳамда салга жаҳлп чиқадиган ҳайвон. ” ҳатто кучи етмаган нарсани ҳам қилади, ҳатто чираниб Ґлиб ҳам қолади...

яна, ғозлан ҳам аҳмоқ, деган гап бор... јслида эса дунеда ундан ақллироқ парранда йҐқ. Ғоз Ґз эгасини қадам ташлаши-дан биладп. ћасалан, уйга €рим кечада қайтиб келасан, дар-возани очиб, ичкари кирасан. √ҐЄ бу хонадонда гозлар йҐқдек. бирортаси ҳа.м чурқ эгмайди. Ѕорди-ю, ҳовлига Єт одам кири.1 қолгудай бҐлса, ларҳол ғозларнинг: «Ға-ға-ға! Ға-ға-ға! Қим бу бировнинг ҳовлисида санқиб юргап?» — деган вағир-вуғури бошланади.

”ларнинг... Ќика, қоғоз чайнама, тупуриб ташла... ”лар-нинг болаларига меҳрибонлигини билсанг эдп! Ҳали она гоз, ҳали ота ғоз — галма-гал тухум босиб жҐжа очади. ќта гоз она ғоздан анча хушфеъл бҐлади. јгар она гоз бҐш вақтларида сув ичадиган жомашов Єнида қҐшни она гозлар билан аЄл-ларга хос эзмалнк қилиб қолгудек бҐлса — муҳтарам ота ғоз келиб, тушмуғи билан унинг бҐйнидан тутиб олади-да, меҳри-бонлик билан инига оналик бурчини Ґтагани олиб келиб қҐ€ди. Ѕилдингми!

Ҳаммадан ҳам ғозларнинг жҐжалари билан Ґйнаб келгани чиқишлари қизиқ. ќлдинда — хҐжайин, ҳимо€чи ота гоз юради. ” салобат ва мағрурлик билан тушмуғини осмонга кҐтариб олади. Ҳамма паррандаларга кеккайиб қарайди. Ћекин бирор Ґйинқароқ кучукча Єки, Ќика, сенга Ґхшаган шҐх қизча унга йҐл бсрмаса, шҐри қурийди: у бир зумдаЄқ бҐйнини чҐзиб, ер бағирлаб югуриб, пишқириб, қаттиқ тушмуғи билан чҐқиб олади. Ёртасига қарабсанки, Ќика чап обгининг тиззасидан пастини кҐкартириб юрибди.  учукча бҐлса, 1юз чҐқиб олган қулоғини силкитгани-силкитган...

ќта ғоз кетидан эса гуллаган   самбит   тол момиқларигаҐхшаган сариқ-кҐкиш жҐжалари бир-бирига ғуж бҐлишиб чийқ-чийқ қилиб боришади. ”ларнинг бҐйинларида ҳали пат йҐқ. ќЄқларини зҐрға-зҐрға босишади — буни кҐриб, улар ҳам ота ғоздек катта бҐлишига ишонмайсан кишп. ќна ғоз эса— орқада юрадн. “Ґғриси, буни тасвирлаш қийин — шу қа-дар хушвақт, шу қадар тантанавор. «јжойиб эрим, дҐмбоқ болаларимпи олам томоша қилсин ва ҳайрон қолсин. ћен хо-тин, она бҐлсам ҳам, ростини айтаман: дунЄда булардан €хши-роғини топиш қийин!..»—де€Єтгандек туюлади.

яна бир нарсани Єдингда тут, Ќика. јвтомобиль ғоз ҳам-да оЄқлари қийншқ ва тимсоҳга Ґхшаган кичкпна итларни бошқаларига қараганда камроқ босади.  Ґринишдан бу ит бесҐнақайми Єки гозми — буни ажратиш ҳам қийин.

≈ки, масалан, отни олайлик. ”нинг тҐғрисида нималар дейишмайди?

ќт—бефаросат бҐлади, дейишади. ”нинг кҐрки, югурдаклиги ва йҐл танишлиги €хши, холос дейишади. јгар шу томонлари бҐлмаса от аҳмоқнинг худди Ґзгинаси эмиш. Ѕундан ташқари, у узоқни кҐра олмайди, инжиқ, кек сақлайди ҳамда кишига эл бҐлмайди, дейишади. Ћекин бундай бҐлмағур гапларни отни фақат қоронгн отхонада боқадиган, ушшг қулунлигидан бошлаб парвариш қилишнинг нашъасини билмайдиган, от Ґзини ювиб-тарашлаб, вақтида тақалатиб, вақтида сувини, емини бериб турадиган одамни қандай €хши кҐришини ҳатто ҳис ҳам қила олмайдиган кишиларгина гапиради. Ѕундай кишилар отга минса, унинг ми€сида: «“ағин тепиб олмасмикин, тишламасмикин, йиқитиб кетмасмикин...» деган фикр бҐлади. ќтнинг сувлиғини чиқариб қҐйиш, йҐлга чиққудек бҐлса—текисроқ ердан юриш, вақтида суғориб туриш, қантариб қҐйган вақтда устига Єпқу ташлаш Єки Ґзининг чопонини Єпиб қҐйиш эса хаЄлига келмайди ҳам... ’Ґш, от ундан нимага миннатдор бҐлади, Ґзинг айтчи, Ќика?

”ндан кҐра от ҳақида бирор чавандоздан сҐраб кҐр, у сенга ҳамма вақт: «ќт қадршш биладиган одамнинг кҐлига тушса, дунЄда ундан ақллироқ, ундан меҳрибонроқ ва шаф-қатлироқ ҳайвон йҐқ», деб жавоб берадн.

јрабларда эса от оила аъзоси ҳисобланади. ”лар Єш болаларини ишончли энагаларига ташлаб кетгандек, отга таш-лаб кета берадилар. ’отиржам бҐл, Ќика, бунақа от чиЄн кҐрса туЄғц билан эзгилаб Ґлдиради, йиртқич ҳайвонни эса тЄпкилаб йҐлатмайди. Ѕорди-ю, иркит гҐдак дуч келган томонга, Єки илон бор тиканзорга қараб эмаклаб қолгудек бҐлса, от уни секингина кҐйлагининг Єқасидан, Єки бҐлмаса иштони-дан тишлаб: «эси йҐқ, у Єққа эмаклама», дегандек чодирга кҐтариб олиб келиб қҐ€ди.

Ѕаъзан ҳатто от Ґз эгасини қҐмсаб кҐз Єши   тҐқиб, одамлардек йиғлайди ва ҳатто Ґлиб қолади.

 

ћана, масалан, запарожьелик казаклар от ҳақида ҳамда унинг Ґлиб кетган эгаси тҐғрисида шундай ашула айтишади. ќт эгаси кенг далада Ґлиб Єтган

 бҐлади-ю, аммо:

 

ќти жонивор айланар эди

јтрофида   ҳайдаб   пашшасин;

 Ґзларига тикилар эди,

ёзларига сув пуркаб унинг...

 

’Ґш? Қайси бирининг гапи тҐғри? Ўунчаки от минган одамнинг гапи тҐғрими Єки ҳақиқий чавандознинг гапими?..

ќббо сен-эй, ҳали€м мушукни унутганинг йҐқми? яхши, ундай бҐлса, мен сенга €на Ґша мушук ҳақида гапириб бераман.

јфсус. —енга €на жуда кҐп нарсаларни ҳико€ қилиб бермоқчи эдим: таҳқирланган чҐчқаларнинг озода ва ақлли эканлик-ларини, қарғаларнинг занжирдаги итнинг оғзидаги су€гини ҳам ҳар мақомга солиб алдаб олиб қочиб кетишларини, ту€ларнинг...

Ҳа-ҳа, майли, ту€ларни гапирмай мушук ҳақида айтиб бера қолай бҐлмаса.

ё-ю уйда хоҳлаган ерида ухлайверарди. ”ни кҐпинча диванда, Єки гиламда, Єки стулда, Єки пиапинодаги нота дафтари устида Єтганини кҐрардик. ” тахлаб қҐйилган газеталарнинг энг устидагисининг орасига кириб ухлашни Єқтирарди: чунки босмахона ᥪқларида мушукка Єқадиган қандайдир бир хушбҐй ҳид бҐлади, бундан ташқари, қоғоз Ґзида иссиқни €хши сақлайди.

            ”йдагилар уйгонишди дегунча, у энг аввал менинг олдимга кириб келарди. јммо ҳар гал ҳам унинг зийрак қулоқларига қҐшнм хонада етадиган болаларнинг эрталабки майин ва Єқимтой товушлари эшитилгандан  кейингина  ксларди.

ё-ю зич Єпилмаган эшикни тумшуғи ҳамда оЄқлари би-лан уйга очиб кҐрар, акраб тҐшагимга чиқар, пушти ранг бурни билан қҐлпмга Єки юзимга турткилар ва қисқагина қк-либ «хуррр» деб қҐ€рди.

” умрида бирор марта ҳам миЄвламаган. ‘ақат «хуррр» деб қҐ€рди. Ѕироқ унинг бу товушида ҳали эркаланиш, ҳали ҳа€жон, ҳали талаб, ҳали рад этмш, ҳали ташаккур, ҳали хафалик, ҳали Ґпкалаш каби турли-туман маъно бҐларди. Қисқагина қилиб «хуррр» дегани ҳамма вақт: «ћенинг кетимдаи юр» дегани эди.

ё-ю сакраб пастга тушардида, ҳеч қаЄққа қарамай тҐғри эшик томонга юрарди. ћен унинг измидан чиқмай орқасидан бораЄтганимга шубҳа қилмасди.

ћеп доим унинг хоҳишини бажарардим. “ез-тез кийинардимда, ним қоронгп нҐлакка чиқардим. ё-ю тҐрт €шар Ґгилчам онаси билан ухлайдиган уй эшиги Єнида ажойиб кҐзипи жовдиратиб, мени кутиб турарди. ћен эшикни қи€ қилиб очардим. ” бундан мамнун бҐлиб «хуррр» дерди-да, момиқдай думлариии эгрибугри қилиб ҳилпиратиб, болалар етган хонага кириб кетарди.

»чкарида — одат бҐлиб қолган эрталабки саломлашиш бошланарди. јввал, ё-ю сакраб беканинг тҐшаги устига чиқар эди. Ѕу унинг расмий саломи эди.  ейин «хуррр! —алом, бекач!» дерди-да тумшуғи билан онанинг қҐлини, юзини сийпаларди, тамом.  ейин пастга тушарди ва сакраб тҐр тутилган кичкина каравотга чиқиб оларди.

«’уррр, хуррр! —алом, Ґртоқжон! яхши ухлабтурдингми?»

ё-юшажон! ёшажон!   ќппоқ    ёшажон!—деб бир-бири билан саломлашарди.

Ўу заҳотиЄқ нариги каравотдан бошқа овоз эшитиларди: — Қол€, мушукни Ґпма деб сенга юз марта айтдик! ћушукда микроб кҐп...

ё-ю ҳеч қачон тиланчилик қилмасди. јксинча, кҐрсатган марҳаматлари учун қисқагина қилиб, самимий ташаккур билдирарди. јммо боланинг гҐштхонадан қайтар пайтини, унинг қадамини мушук €хши биларди. јгар у ташқарида бҐлса, остонада гҐшт ташлашларини кутиб турарди. Ѕорди-ю уйда бҐлса, гҐшт ейиш учун ошхонага югурарди. ќшхона эшигини эса, жуда эпчиллик билан Ґзи очиб кирарди. Ёшикнинг даста-си болалар Єтадиган хонанинг эшигидаги каби су€кдан бҐлмай, узун мисдан эди. ё-ю сакраб ана шу дастага осилиб олардида, уни олдинги икки оЄғи билан маҳкам ушлаб, орқа оЄқларини деворга тирарди. —Ґнг ихчам танаси билан икки-уч марта итарса, эшик очила қоларди.

Ѕаъзан бола қҐлидаги гҐштни тилишлаш Єки тортиш би-лан кҐпроқ овора бҐлиб қоларди. Ѕундай пайтларда ё-ю чидаб тура олмай, столнинг бир чеккасига тирмашиб чиқиболардида, дорга чиққан дорбоздек, дам олдинга, дам орқага бҐйнини чҐзиб тебранарди. Ћекин товушини чиқармасди.

Ѕола бҐлса қип-қизил юзли, хушчақчақ, қизиқчи ва шҐх эди. Ҳамма ҳайвонларни €хши кҐрарди, айниқса ё-юни жони дилидан севар эди. јммо ё-ю ҳатто Єнига йҐлатмас, қҐл теккизишга ҳам қҐймас эди. ”нга менсимагандек бир қарарди-ю, сҐнг четга сакрарди. ё-ю шунақа мағрур мушук эди. Ѕола унинг назарида шунчаки гҐшт ташувчигина эди, холос. ё-ю уйидан, ҳиммати мурувватидан ташқарида бҐлган ва унга боғлиқ бҐлмаган ҳамма нарсага лоқайдлик билан қарарди. Ѕизга эса алоҳида лутф-икром кҐрсатарди.

ћен унинг буюрганини қилишни €хши кҐрардим. ћана, масалан, бир куни парникка экилган қовун кҐчатларини ҐтаЄтгандим.  ун тандирдек қизиган, ловуллаб ернинг тапти уриб турарди. Ѕир вақт ё-ю олдимга товушсиз келди:

«’уррр»

Ѕу унинг: «ёринг, чанқадим», дегани эди.

ћен қаддимни зҐрға кҐтардим. ё-ю бҐлеа аллақачоноқ  олдинга тушиб олган эди. ћенга бирон марта ҳам қайрилиб қарамасди. Ўундай пайтда мен йҐқ де€ олармидим Єки лоа-қал ҳа€ллашим мумкинмиди? ” мени полиздан ҳовлига, ҳовлидан ошхонага, ошхонадан йҐлакка, кейин менинг хонамга бошларди. ћен унга ҳурмат юзасидан эшикларни очиб, Ґзимдан илгари ичкарп киришини кутиб турардим. Ќиҳо€т уйга киргач, у лип этнб сакрарди-ю, сув келиши учун жҐмрак Ґтказилган  бет-қҐл ювиладиганн жойга чиқиб, унинг мармар қирғоқларига уч оЄқлаб тармашиб оларди, бир оЄғини лангар қилиб, менга қи€ боқардида: «’урр! —ув оқизинг», дерди.

ћен жҐмракни бураб, жилдиратиб сув оқизардим. ё-ю бҐйнини ғалати қилиб чҐзиб ингичка, пушти ранг тили билан уни тез-тез чапиллатиб €лай бошларди.

ћушуклар сувни аҳЄн-аҳЄнда ичади-ю, аммо биракайига ичади. ћен баъзан жҐрттага, қани синаб кҐрайчи, деб ҳазиллашиб, сирланган, тҐрт қулоқли жҐмрак дастасини секин "бураб қҐ€рдим. —Ґнг сув битта-битта томчилаб туша бошларди. ё-ю норози бҐларди. Ќоқулай турган жойида ҳурпайиб қарарди.  аҳрабодек сап-сариқ кҐзларини менга тикиб, ростакамига Ґпкаланарди:

«’уррр!  ҚҐйсангиз-чи бемаъни ҳазилингизни!..»

—Ґнг бурни билан бир неча марта жҐмракка суркаларди.

ћен Ґз қилмишимдан Ґзим у€либ кетардим. ”ндан узрсҐрагандек жҐмракни бураб сувни керагича оқизардим.

≈ки масалан:

ё-ю ерда, кенг ва юмшоқ диван Єнида Ґтирарди; олдида газета. ћен уйга кириб ё-юни кҐриб тҐхтар эдим. ” менга чақчайганича киприк қоқмай тикилиб қарарди. ћен ҳам унга қарардим. Ўу зайлда бир лаҳза вақт Ґтарди. ћен ё-юнинг кҐзларидан:

«ћенга нима кераклигини билиб туриб, жҐрттага шундай қил€псиз, барибир ҳеч ҳам сҐрамайман», деган маънони уқиб олардим.

ћен энгашиб энди газетани кҐтардим дегунимча, у секингина лип этиб юмшоқ диванга чиқарди. ћенга қарашлари ҳам мулойим бҐлиб қоларди. ћен газетадан икки қаватли капа €саб ё-юнинг устига Єпардим. √азетадан фақат унинг момиқ думи чиқиб қоларди. Ћекин секин-секин у думини   ҳам қоғоз

тагига тортиб оларди. —Ґнг бир-икки марта қоғоз шитирлаган, қимирлаган бҐларди-ю, шу билан ё-ю уйқуга кетарди. ћен оЄқ учида юриб ташқарига чиқардим.

ћен баъзан ё-ю билан вақтимни жуда хуш Ґтказардим. Ѕундай дамлар, айниқса кечалари Єзиб Ґтирган чоғларимда бҐлиб турарди: Єзиш кҐп машаққатли иш-у, унга киришиб, ишни Ґзингники қилиб олганингдан кейин,кишига жуда ажойиб завқ-ҳузур бахш этади.

Қитир-қитир қилиб Єзганинг-Єзган. Ѕир ерига келиб тҐсатдан, қандайдир Ґзингга керакли сҐзни топа олмай қоласан. —Ґнг беихтиЄр тҐхтайсан. Қанчалик оғир сукунат! Қулоғингга чироқдаги лампа мойининг жуда секин шиғиллаб ЄнаЄтгани-ю денгиз мавжининг жонсиз шовқинигина сал-пал эшитилиб ту-ради, холос. Ѕундан эса қоп-қоронғи тун қҐйнига €на ҳам оғирроқ жимлик чҐкади. Ѕутун борлиқ; одамлар ҳам, отлар ҳам, қушлар ҳам, болалар ҳам, нариги хонадаги  ол€нинг  Ґйнчоқлари ҳам — ҳамма-ҳаммаси уйқуда. Ҳатто итлар ҳам ҳуримайди — уйқуга кетган.  Ґзларинг юмилиб-юмилиб кетади. ”йқу босганидан ми€нгга келган фикрлар тарқаб, учиб кетади. Қаерда Ґтирганингни ҳам билмайсан киши: қалин, зимистон Ґрмондами Єкиқандайдир бир баланд минора тепасидами? —Ґнг бир ниманинг секин лип этиб сакрашидан чҐчиб уйғониб кетасан. Ѕу — ё-ю. ” ердан столга ентил ирғиб чиқади. Ҳатто қачон келганини билмай қоласан киши.

”, столга чиқиб ағанайди, эркаланиб, суркалиб, жой танлайди ва Ґнг томонимга келиб букчайиб Ґтириб олади: бирам момиқдек юмшоқки, асти қҐ€веринг; тҐрт оЄғини бир ерга йиғиб, беркитиб олади, фақат олдинги икки оЄғининг панжала-ригина бахмал қҐлқопчага Ґхшаб салпал кҐриниб туради.

ћен €на тез-тез ва жуда берилиб Єза бошлайман. јҳЄн-аҳЄнда, бошимни бурмай, унга бир назар ташлаб қҐ€ман: у 'ћенга сал Ґгирилиб Ґтирган бҐлади. ”нинг кҐндалангига Ґр-нашган пичоқ тиғидек қорачиқли катта-катта зумрад кҐзлари печкада ЄнаЄтган Ґтга тикилган бҐларди. јммо ё-ю худди шу-ни пойлаб тургандек, менинг бу бир зумлик киприк қоқишим-ни дарҳол пайқарди-ю, Ґзининг ихчам тумшуғини менга Ґгирарди. ”нинг ингичка «Ґз қорачиқлари бирпасда кенгайиб, қоп-қора ҳалқалар ташкил қиларди, атрофини эса каҳрабодек сап-сариқ жи€к қоплаб оларди. ћайли, ё-ю, шундай қилиб, Єзишда €на давом этамиз, дейман.

ѕеро қитир-қитир этгани-этган.  еракли сҐзлар Ґз-Ґзидан қуйилиб кела бошлайди. Ѕирин-кетин итоаткорлик билан ранг-баранг жумлалар тузплади. Ѕироқ, секин-секин бошинг ғовлайди, белинг оғрийди, сҐнг бармоқларинг титрай бошлайди. ЅҐлди қилсакмикин?

ё-ю ҳам вақт бҐлди, деб Ґйлайди. ” аллақачон Ґзига эрмак топиб олган: қоғозга тушаЄтган ҳар бир жумлани диқ-қат билан кузатиб, перомга тикилади. √ҐЄ мен перодан қоғозга қандайдир кичкина ва қоп-қора майибмайриқ пашшалар тушираЄтгандек фараз қилади.  Ґрибсизки, бирдан панжаси билан энг сҐнггп пашшани таппа босади- «арба нишонга тҐғри ва тез урилади: қогоз бетига сиЄҳ қоп-қора қон бҐлиб Єйилади. ёр, ухлаймиз, ё-юшка. ћайли, папшалар ҳам эрталабгача  ухлаша  қолсин.

“онг €қинлашиб қолгани учун, деразам тагидаги мен €хшч кҐрадиган шумтолнинг қуюқ со€сини ажратса бҐларди. !ё-ю секин кириб, оЄқ томонимга кҐрпа устига ғужанак бҐлиб олади.

Ѕир куни ё-юшканинг дҐсти ва уни қийнайдиган  ол€ бетоб булиб қолди.

ћушукни касал боланинг олдига киритмай қҐйдик. јммо, тҐғрп иш қилдик. „унки ё-ю бир нимани қулатибЄки тушириб юбориб, болани уйғотпб қҐйиши Єки чҐчитиб юбориши мумкин эди. Ўу сабабдан бир мунча вақт ё-юни болалар хонаеига йҐ-латмадпк. ” тезда гап нимадалигига тушунди ва худди итга Ґхшаб, тумшуғини эшикнинг тирқишига тираб, полга Єтиб олиб, бутун ташвишлп кунларни шу йҐсинда Ґтказди; фақат ҳар замон ҳар замондагина овқат егани, Єки бҐлмаса бир оз айланиб келгани чиқпб кетар эди, холос. Ҳайдаб юборишнинг иложи бҐлмади. Ѕундан ташқари раҳмимиз ҳам келди. Ѕолалар хонасига уни босиб Ґтиларди; у бечора оЄқ остида Єтиб туртки ерди: думини ва панжаларини босиб олишарди, баъзан эса шошилишиб Єки тоқатсизлик қилиб итқитиб юборишарди. ” фақат «мағғғ» этарди-ю, Ґтувчига йҐл бериб, €на бо€ги-бо€-гича қайсарлик билан Ґз жойига қайтиб келиб Єтар эди. ћушук зотининг бунақа феълини мен шу вақтгача ҳеч қачон эшитмаган ҳам, Ґқимаган ҳам эдим. Ҳатто унча бунча нарсалардан таажжубланмайдиган дакторлар ҳам ҳайрон қолишди. Ѕир куни доктор Ўевченко кулйб:

— ∆уда ажойиб мушугингиз бор экан. Қоровуллик қила-ди-€! “авба, жуда қизиқ...

— деди менга.

Ёҳ, Ќика, унинг қилиғи менга қизиқ ҳам, кулгили ҳам туюлмас эди. Ѕолага бҐлган ҳамдардлиги учун ҳозиргача дилимда унга миннатдорлик сақлаб келаман...

Ҳаммадан ҳам мана бунисига ажабланасан киши:  ол€-нинг касалида хатарли кунлар Ґтгач, у секин-аста тузала бошлади. ”нга кҐнгли тусаган овқатини хоҳлаганча ейишга, Ґтирган жойида Ґйнашга рухсат беришди. Ўундан сҐнггина ё-ю Ґз постидан кетди. ” каравотимга чиқиб олиб, у€лмасдан алла маҳалгача ухлайдиган бҐлди.  ол€биринчи марта чақирганида ҳа€жонини сездирмади.  ол€ уни мижгалади, силади-сийпади, ҳатто қувонганидан негадир «ёшкевич!» деб юборди. ё-ю бҐлса, унинг ҳаликучсиз қҐлларидан эпчиллик билан буралиб чиқдида, «хуррр» этиб полга сакраб тушиб, кетиб қолди.

Ёнди сенга, қизгинам Ќика, шундай воқеаларни айтиб бераманки, ҳатто Ґзинг ҳам ишонмайсан. „унки, бу ҳико€мни кимларга айтиб берган бҐлмайин бири — бир оз ишонқирамай, бири — бир оз истеҳзо билан кулиб, бири

— ноиложликдан бир оз андишага бориб тинглашар эди. Ҳатто дҐстларим ҳам баъзан бетимга тҐғридан-тҐғри: «≈зувчи халқининг ҳаммаси хаЄлпа раст бҐладими дейман-да! Ҳатто ҳасад ҳам қиласан, киши. ћушукнинг телефонда гапирмоқчи бҐлганини ким, қаерда Ё1питибди Єки кҐрибди экан! Ўу ҳам гап бҐлдими энди!..»

— дейишарди.

Ћекин ё-ю телефонда гапирмоқчи бҐлгани рост. ћана ишонмасанг қулоқ сол, Ќика, мен сенга бунинг қандай бҐлганини айтиб бераман.

 ол€ тузалиб тҐшакдан тургаида озиб кетган,   ранг-рҐйи бир аҳволда эди; лабларидан қони қочган, кҐзлари ичичига ботиб кетган, қҐлларини айтмайсанми, чҐпдек қилтираб қолган эди. ћен сенга, киши қалби қанчалик битмас-туганмас куч-қувватга, ғайратга эга бҐлишини айтган эдим.  ол€ни бир оз дам олиб, семириб келсин деб онаси билан бирга икки юз чақирим наридаги €хши санаторийга жҐнатдик. —анаторий телефон сими орқали  ѕетроград билан тҐғридан-тҐғри боғланар, агар қатъийроқ талаб қилинадиган бҐлса, бизнинг шаҳарчамиз билан ҳам алоқа боғлаш мумкин эди. ” Єғи эса €на осон

— чунки уйимизда телефснимизбор эди. Ѕунга тезда  ол€нинг ойисининг фаҳми етди шекилли, бир «уни телефон жин-ғирлаб қолди. ∆уда хурсанд бҐлиб, ҳатто таажжубланиб телефондан менга азиз бҐлган кишиларнинг аввал хотинимнинг, бир оз чарчаган, лекин дадил гапларини, кейин қувноқ бола овозини эшитдим.

ё-ю катта-кичик—иккита ошнасининг уйда бирдан йҐқ бҐлиб қолганидан узоқ вақт ҳайрон бҐлиб, ташвишланиб юрди. ”, уйда у Єқдан-бу Єққа юрар, бурчак-бурчакка бориб бурни билан суркалар эди. —уркаларди-ю сҐнг маъноли қилиб: «ћик!  деб қҐ€рди. ё-юни қанча вақтдан бери билардим-у, лекин ундан бундай сҐзни биринчи марта эшитишим эди. ћен бу сҐзнинг мушукчасига нима эканлигини айтиб беролмайман-у, аммо Ґзимизчасига аниқ: «Ќима бҐлди? Қани улар? ҚаЄққа беркинишди?» — дегани бҐлса керак деб Ґйлайман.

ё-ю шундай дерди-ю, каҳрабодек катта-катта, сап-сариқ, бир оз мовий кҐзларини менга тикиб қарарди. ћен унинг бундай кҐз қарашларидан ҳайронлик ва шу билан бирга қатъий саволни Ґқир эдим.

” €на Єтадиган жойини Ґзгартириб менинг Єзув столим билан каравот Ґртасидаги торгина жойга, қуруқ пол устига макон қуриб олди. ћен уни юмшоқ курси устига Єки кара-вотга қанча чақирмайин, у бунга ҳеч кҐнмади, аксинча, мен уни кҐтариб олиб келиб қҐйсам, бир лаҳзагина Ґтирарди-ю, сҐнг €на илтифот билдириб, секингина сакраб тушарди-да, €на бо€ги Ґзининг қоронғи, қаттиқ, зах бурчагига Єтиб оларди.

“елефон аппарати кираверишдаги кичкинагина хонада бҐлиб, Єнига орқа су€нчиғи йҐқ похол курси қҐйилган юмалоқ стол устида турарди. Ёсимда йҐқ, аммо бир гал санаторий билан телефонда гаплашаЄтиб, оЄғимнинг тагида қулоқ солиб утирган ё-юни кҐриб қолдим. ƒастлабки гаплашганимизда шундай қилгани Єдимда. ё-ю ҳар гал телефон жиринглади дегунчаЄқ, югуриб унинг олдига келадиган бҐлиб колди, ҳатто, охири, Єтадиган жойини ҳам шу телефон Ґрнатилган хонага кҐчирди.

ћен уни жуда кеч тушундим. Ѕир куни  ол€ни эркалаб гапираЄтсам, у товушсиз полдан ирғиб кифтимга чиқиб олди ва жойлашиб, қулоғини диккайтириб, момиқдай юмшоқ тумшуғини телефонга чҐзди.

Ўундан кейин мен, мушукларнинг эшитиш қобили€ти аъло даражада бҐлишини, ҳатто бундай Ґйлаб қараганда, итларникидан ҳам €хши, одамларникидан-ку мутлақо зийрак эканини Ґйлаб кетдим. Ѕиз кҐп вақт меҳмондорчилик-дан жуда кеч қайтар эдик. ё-ю бизнинг келаЄтганимизни

узоқ-узоқлардан қадам босишимизданоқ билиб, югуриб чиқиб, уч муюлиш нарида кутиб турарди.

ƒемак, у Ґзининг эгаларини €хши биларди.

ћана, масалан, €на бир мисол. Ѕир танишимизнинг ∆ор-жик деган тҐрт €шар, ерга урсанг осмонга сапчийдиган Ґғли бор эди. ” бизникига биринчи келган куни мушук бечорани жуда қийнаб юборди: унинг қулоғидан, думидан ушлаб судради, уй ичида у Єқдан-бу Єққа кҐтариб, эзғилаб юрди. Ћекин ё-ю гарчанд Ґзини ҳамма вақтдагидек жуда сипо тутиб, уни тимдаламаган бҐлса ҳам, аммо ∆оржикнинг бу қилиқларидан жуда-жуда хафа бҐлиб, уни Ємон кҐриб қолди.         

            Ўундан кейин қачон ∆оржик бизникига келса — хоҳ ора-дан икки ҳафта Ґтган бҐлсин, хоҳ бир ой Єки ундан ҳам кҐпроқ Ґтган бҐлсин, барибир, ё-ю ∆оржикнинг қҐнғироқ-дек овозини эшитиши биланоқ беркинишга ҳаракат қилар-ди: Єз кунлари —очиқ турган деразадан сакраб қоларди, қиш кунлари эса диваннинг Єки жавоннинг тагига кириб кетарди. ƒемак, унинг хотираси €хшилиги аниқ эди.

            «’Ґш, бунинг нимаси ҳайрон қоларлик?—деб Ґйлардим мен—ƒемак ё-ю  ол€нинг таниш, Єқимтой овозини тани-гану, сҐнгра: ажаб, менинг севимли дҐстим қаерда экан? — деб уни кҐргани, овозини эшитгани келган».

Ўундай бҐлса ҳам мен Ґйлаганимни синаб кҐрмоқчи бҐлдим. Ўу куни кечқуруноқ санаторийга ё-юнинг қилган ишлари, Ґзини тутиши ҳақида батафсил хат Єздим, охирида,  ол€га: келгуси сафар телефонда мен билан гаплашганингда албатта

ё-юга уйда эркалаб гапирадиган гапларингни қайтар, деб қайта-қайта тайинладим. ћен телефоннинг дастасини ё-юнинг қулоғига тутаман, дедим.

“ез кунда хатимга жавоб олдим.  ол€ ё-юни эслаб хат Єзганим учун Ґзида йҐқ хурсанд бҐлиб, унга салом айти-шимни илтимос қилибди. »кки кундан кейин мен билан те-лефонда гаплашажагиод ва учинчи куни эса уйга қайтишларини айтибди.

Ҳақиқатан ҳам, икки кундан кейин эрталаб телефон жиринглаб, менга ҳозир санаторий билан гаплашишимни айтишди. ё-ю ҳам шу ерда эди. ћен уни кҐтариб тиззамга Ґтқаздим. Ѕирдан телефонда  ол€нинг таниш, Єқимтой овози жаранглаб қолди...

Қанчадан-қанча тассуротлару €нги танишлари ҳақида гапира бошлади. Қанчадан-қанча савол-лар-у, сҐроқлар-у, топшириқлар!..

ћен Ґзимнинг илтимосимни эслатишга зҐрға улгурдим:

—   ол€,  ол€жон! ћен ҳозир телефоининг дастасини ё-юнинг қулоғига тутаман. ћана, ҳозир! —ен унга уйда эркалаб гапирадиган гапларипгдан гапир.

—  Қанақа гапларимни? Ҳеч қайсиси эсимда йҐқ,—деб хомуш жавоб берди  ол€.

—   ол€, Ґғлим, ё-юнинг икки қулоғи сенда. Ѕир нима деб эркалаб чақириб қҐй. ЅҐл тезроқ!..

—   Ќима дейишимни билмайман, эсимда йҐқ. —из менга қушча солиб боқадиган сим қафас олиб берасизми? Ѕу ерда шунақа қафасларни деразаларга осиб қҐйишар экан...

—    ол€жон, менга қара, қҐзичоғим, эркатойим, ахир Ґзинг ё-ю билан гаплашишга розилик берган эдинг-ку.

—  »Ґқ, мен мушукчасига гаплашишни билмайман, де-дим, билмайман. Ҳаммаси эсимдан чиқиб кетди...

“елефоннинг қулоғида бирдан нимадир шақирлади-ю, сҐнг ундан телефончи қизнинг жеркиб гапирган товуши эшитилди:

—  Ѕемаъни гапларнинг нима кераги бор. ќсиб қҐйинг телефоннинг қулоғини. Ѕошқалар кутиб туришибди.

“елефон қулоғининг енгилгина тақ этиб қҐйилган тову-ши эшитилди ва шиғиллаган овоз тинди.

Ўундай қилиб, ё-ю билан Ґтказмоқчи бҐлган тажрибам амалга ошмади. ћен бунга ҳали-ҳали афсус қиламан. Ѕизнинг ақлли мушугимиз дҐсти  ол€нинг таниш, эркалаб айтадиган сҐзларини англармиди ва унга майингина қилиб «муррм» деб жавоб қайтарармиди, йҐқми—мен буни жуда билгим келарди.

ћана, шундай қилиб, ё-ю ҳақидаги ҳико€ тамом бҐлди.

∆онивор ё-ю €қиндагина қариб Ґлди. ”нинг Ґрнига «хуррр-хуррр» этиб хуриллайверадиган, жунлари бахмал кабп чиройли эркак мушук боқиб олганмиз. ЅҐ тҐғрида эса, қизгинам Ќика, бошқа гал ҳико€ қилиб бераман.


Orqaga qaytish