Bilasizmi?

5532 marta o'qildi
Bola hayotida badiiy so`zning ahamiyati (alla, topishmoq, ertak va tez aytishlar)

ћактабгача тарби€ даври инсон ҳаЄтида ниҳо€тда масъули€тли давр ҳисобланади, чунки инсоннинг шахс сифатида шаклла-нишига ана шу даврдан бошлаб асос солинади.

   ћактабгача тарби€ даври инсон ҳаЄтида ниҳо€тда масъули€тли давр ҳисобланади, чунки инсоннинг шахс сифатида шаклла-нишига ана шу даврдан бошлаб асос солинади.

Ѕолаларни ҳар томонлама тарби€лашда бадиий асарнинг аҳа-мй€ти, айниқса каттадир. Ѕадиий асар болаларда ¬атанга муҳаббат, дҐстлик, Ґртоқлик, меҳнатсеварлик каби хислатларни таркиб топтиради, уларни теварак-атрофдаги воқеа-ҳодисалар билан таништиради.

Ѕадиий адабиЄт воқеликни ҳаққоний акс эттириши, Єрқин образлар €ратиши билан болаларда эстетик дид ва ахлоқий сифатларни мужассамлаштиради. ”ларни ҳаЄт гҐзаллигини идрок этишга Ґргатади.

—Ґз санъати бадиий асарда Ґз ифодасини топади. ’алқ бадиий сҐзнинг Єш авлод тарби€сидаги куч-қудрати ва жозибасига қадим замонларданоқ эътибор бериб келган. Ѕадиий сҐз халқнинг барча маданий бойликларини абадийлаштирган. ’алқ орасидан ажойиб истеъдод соҳиблари — достончилар, эртак айтувчилар, қҐшиқчилар етишиб чиққан. ”лар €ратган мақол ва маталлар, эртак ва афсоналар, қҐшиқ ва топишмоқларда халқнинг ақл-заковати, орзу-истаклари, руҳи ва иродаси Ґз аксини топган.

—Ґз санъатининг асосий манбаи, реал борлиқ, табиат, инсонлар, уларнинг меҳнати ва Ґзаро муносабатлари, хулқ-атвори ҳисобланади. Ѕадиий сҐз орқали образлар аниқ €ратилади, бу билан бола кҐзи олдида асар қаҳрамонларининг саргузаштлари, хатти-ҳаракатлари, ҳис-туйғулари гавдалантирилади.

ћактабгача тарби€ Єшида болалар китобни Ґқий олмайдилар, уни фақат тинглайдилар. Ѕадиий асарни тинглаш малакасини ҳосил қилиш эса болаларни тарби€лаш процессида педагог ва тарби€чилар томонидан амалга оширилади.

Ѕолалар фольклори бола учун дастлабки ҳаЄт дарслиги, маъ-навий бойликларнинг битмас-туганмас хазинасидир. Қуйида мазкур жанрларнинг Ґзига хос хусуси€тлари ва уларнинг кич-кинтойларни тарби€лашдаги роли ҳақида қисқача тҐхталиб Ґтишни лозим топдик.

јЋЋј

Ѕола дунЄга келар экан, Єқимли, ором бергувчи она алласини эшитади. ќна алласидан унинг кҐнгли хуш тортади, тани роҳат қилади. Ўунинг учун ҳам инсон тинглайдиган илк қҐшиқ — алла Ґзининг Єқимли, майин, эркаловчи оҳанги билан кимларни хушнуд этмаган дейсиз. ’алқимиз аллага энг муҳим тарби€ воситаси сифатида қараган. Ѕуюк ҳаким јбу јли ибн —ино аллани боланинг руҳий ва жисмоний ривожланишида қудратли тарби€ қуроли дсб ҳисоблаган.

јлла болалар фольклори жанрлари ичида энг севимлисидир. ” ҳажман кичик, мазмунан содда, равон куйлаб айтиладиган шеърий форма бҐлиб, гҐдак дилини қитиқловчи, уни ардоқловчи мусиқий оҳангга эга. јлла одатда оналар, бувилар, энагалар ва тарби€чилар томонидан айтилади. ќна Ґз жигаргҐшасини, буви суюкли набирасини, опа синглиси, укасини беланчакка солиб аста-секин тебратар экан, унга Ґз меҳрини, қалб сҐзларини изҳор қилиб, ширали, майин, эҳтиросли овоз билан тҐлиб-тошиб алла айтади.

јлла болам, алла,          

јлла қилсин болам-о,

∆оним болам, алла.      

”йқуда ором олсин-ќ.

»кки кҐзим   алла,         

јлла, алла дЄганда,

Ўирин сҐзим, алла.       

∆имгина )'хлаб қолсин-о.

јлла, болам, алла, »кки кҐзим, алла.

Єки:

јлла    айтиб, ухлатаман, 

јлла, алла, орастасан,

јлла укам, алла.           

јлла укам, алла.

Қандай сени юпатаман,        

Ғами йҐқ норастасан,

јлла укам, алла.           

јлла укам, алла.

ќ¬”“ћј„ќҚЋј–

ќвутмачоқнинг алладан фарқи бор: алла болани тинчлантиришга, ухлатишга Єрдам берса, овутмачоқлар аксинча, болани бирон   бир   нарса   билан   машғул   қилади,   ҳаракатлантиради, фикрини Ґстиради. ќвутмачоқлар турли ҳаракатлар билан болага қараб айтиладиган поэтик иборалардан, термалардан ташкил топади. ћасалан:

Ҳайрихон қайдакан?

Қизлар билан боғдакан,

Ѕоғда нима қиларкан?

ќлма териб юраркан.

Ё–“ј 

Ёртак халқ оғзаки ижодининг энг қадимий жанрларидандир.

Ёртакларда гҐзал инсоний фазилатлар: ҳалоллик, тҐғрилик, камтарлик, жасорат мадҳ этилади, айрим кишилардаги Єлғончилик, қҐрқоқлик, мақтанчоқлик каби одатлар қораланади, €хшилик улуғланади, Ємонлик рад этилади.

Ёртак Ґзининг соддалиги, равонлиги, образлилиги билан болалар учун жуда тушунарли, қизиқарлидир. Ёртак болалар томонидан осон ва тез Ґзлаштирилади.

Ёртак жанрининг асосий хусуси€тларидан бири унинг халқ ҳаЄти тарихи, психологи€си, дунЄқараши, урф-одатлари билан жуда €қин боғланган бҐлиши ва унда кишиларнинг ахлоқи… ва маънавий қиЄфасининг Єритилишидир.

’алқ эртаклари ғо€вий мазмуни, бадиий хусуси€тига кҐра уч турга: ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар, ҳаЄтий эртаклар, сатирик эртакларга ажратилади.

Ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда инсоннинг ҳаЄти, меҳнати, дунЄқараши, тушунчаси Єритилади. Ҳайвонлар, қушлар ҳақидаги эртакларда сюжст тез ривожланади. ќбразлар эса серҳаракат бҐлиб, кулгили моментлар ҳам тез-тез учраб туради. Ёртакдаги бу хусуси€тлар болаларда ҳис-туйғу уйғотиб, уни ривожланти-ради.

ҲаЄтий эртакларда камбағаллар билан бойлар, донишмандлар билан аҳмоқлар Ґртасидаги воқеа-ҳодисалар, муносабатлар ҳико€ қилинади. Ѕу воқеа ва ҳодисалар социал конфликт асосига қурилган бҐлиб, унда салбий ва ижобий қаҳрамонлар-нинг истаги, хатти-ҳаракати, эришган ютуқ ва камчиликлари кҐрсатилади.

Ѕу хил эртаклар орқали болалар Ґз халқининг Ґтмиш ҳаЄти ва ижоди билан танишадилар, шунинг учун ҳам болаларни тарби€-лашда халқ эртакларидан кенг фойдаланилиши бежиз эмас. Ҳаммамизга маълумки, болада эртак тинглаш истаги жуда эрта — 2 — 3 Єшдан бошланади. Ѕола катта бҐлган сари унинг эртакка қизиқиши ортиб боради. Ѕола эртакни бутун фикри-зикри билан тинглайди, ундаги воқеаларни, кишилар, ҳайвонлар Ґртасидаги муносабатларни фикран анализ қилади ва эртакдаги салбий ва ижобий қаҳрамонларни дарҳол ажратиб олади. ’алқ эртаклари болалар фантази€сини Ґстиради, уларни фикр юритишга ундайди.

 “ќѕ»ЎћќҚЋј–

“опишмоқлар халқ оғзаки ижодининг кичик, аммо қадимий жанрларидан бири бҐлиб, у ҳам эртаклар сингари болаларни Ґз халқининг Ґтмиш ҳаЄти, мадани€ти, тили ва тарихи билан €қиндан таништиради, халқнинг диди ва дунЄқарашини Ґзида акс эттиради.

“опишмоқ Ґзида €ширинган маънони Ґйлаб, фикр юритиш орқали топишга Ґргатади. “опишмоқ айтилгандан сҐнг албатта, унга жавоб бериш талаб этилади. “опишмоқнинг жавобини топиш учун бола айтилган топишмоқни €хшилаб Ґйлаши, нимага ишора қилинганини фаҳмлай олиши, топишмоқда асосий хусуси€т ва белгилар қайси предметга қаратилганлигини аниқлаши керак. “опишмоқда кҐпинча предметларнинг ташқи, бир-бирига €қин бҐлган хусуси€тлари таққосланади.

“опишмоқ Ґзининг қисқа шеърий йҐсинда айтилиши билан бола эътиборини Ґзига жалб қилади. ћасалан:

 ичкина декча, »чи тҐла михча.

(јнор)

ҚҐлсиз, оЄқсиз гул солар.

(јЄз)

ҲҐппа семиз, бир туки йҐқ.

(“арвуз)

Ҳозир ҳам халқимиз техника воситалари, уй-рҐзғор буюмлари, полиз экинлари ва бошқалар ҳақида топишмоқлар €ратмоқда. ћасалан:

„овкар отим ғув этди,

‘азони Єриб кетди. (–акета)

Єки

  иши диққатин тортар,

”й тҐрида Ґтирар.

Қулоғини бурасанг,

ƒарров тплга кирар.

( –адиоприемник)

ЅќЋјЋј– Қ°Ў»ҚЋј–»

’алқ оғзаки ижодининг энг жозибали ва Єқимли жанрларидан €на бири болалар қҐшиқларидир. ҚҐшиқ эстетик диди Ґстиради, энг €хши инсоний фазилатларни тарби€лайди.

ҚҐшиқлар Ґзининг соддалиги, фикран равон, аниқ образлилиги билан болаларни Ґзига ром қилади. ћасалан:

„итти гул-о, читти гул,

Ҳай-ю читти гул,

„итти гулга гул босай.

Ѕир Єнини Єн босай,

Ҳай-ю читти гул, Ҳай-ю читти гул.

„итти гул-о, читти гул, Ҳай-ю читти гул,

„итти гулга гул босай.

Ѕир Єнини сн босай, Ҳай-ю читти гул,

Ҳай-ю читти гул.

 ***

Қалдиргоч, ғоч-гоч,

Ёшигингни оч, оч!

Ёшигингни очмасанг

“уйнугингдан тушаман,

—Ґк ошингни ичаман.

 ***

Ѕойчечагим бойланди,

Қозон тҐла айронди,

јйроиингдан бермасанг

Қозон-товоғинг вайронди.

Қаттиқ ердан ҳаталаб чиққан бойчечак,

ёмшоқ. ердан югуриб чиққан бойчечак.

  “≈«     ј…“»ЎЋј–

’алқ оғзаки ижодида тез айтиш жанри ҳам Ґзига хос аҳами€тга эга.  ичик ҳажмга эга бҐлган тез айтишлар кичкинтойлар учун €ратилган бҐлиб, у сҐзларни тҐғри, оҳангдор талаффуз қилишга Ґргатади. ћасалан:

Ћола арралайди, —ора аллалайди.

Ѕир туп тут, бир туп тутнинг тагида бир туп турп.

Ѕу хил тез айтишлар боланинг ақлий қобили€тини, зеҳнини, сезгирлигини, бурролигини тарби€лайди.

”муман, халқимиз томонидан €ратилган ва бизгача сақланиб келган бадиий намуналар Єш авлодни тарби€лашда, уларнинг маънавий бой, Ґткир зеҳнли, замон талабига жавоб бера оладиган кишилар бҐлиб етишишларида катта аҳами€тга эга.

 јЋЋј

јлла, болам-эй, √ули лолам-эй.

“езроқ катта бҐл, ћуштоқ олам-эй,

јлла, алла-ей

≈рқин келажак, —ени кутажак,

“оза ҳалбингга —евинч тҐлажак,

јлла, алла-ей.

јлла, эркатой, ќғзинг тҐла мой,

Ѕахтинг мунаввар, Ўарофатга бой,

јлла, алла-ей.

јлла, эркатой, ћуштоқ, сенга ой,

”хласанг, қалбинг ќчади чирой,

јлла, алла-ей.

 „≈ ЋјЎћј„ќҚЋј–

ќна, она, ким она?

ћен она. (Ѕиз она)

—изга осмондаги ой керакми,

 ишнаб тургаи той керак?

Ѕизга кишнаб турган той керак.

 ишнаб турган той менман.

°т, биздан экансан!

-Ѕиз икки гулу лола,  имга гул, кимга лола?

ћати, мати,  имнинг навбати?

ћеники.  (ќнабошлардан бири)

“арвузни оласанми, Єки қовунни?

 имга олма, кимга нок?

 имга от, кимга арава?

“оғми, дарЄ?

ќфтобми, юлдуз?

ƒарахтми, гул?

—јЌјћјЋј–

Ѕир, икки ќлма дикки.

—афар ойи, —ариқ чумчуқ,

Ѕоғда турмай, “ез учиб чиқ!

Ѕир, икки, ќлма дикки.

—ариқ чумчуқ ”йга кирди,

—ан тезроқ чиқ!

јзиз кҐчага чиқди,

јробаси бузилди,

”нга нечта мих керак?

Ѕир, икки, уч, тҐрт, Ѕеш, олти, етти — кетди!

 ***

√ужум-гужум помидор,

ќйим берган помидор,

Қани санаб кҐрай-чи!

Ѕир, икки, уч, тҐрт, Ѕеш, олти, етти, кетдик!

Ѕир, икки, уч, ”чдан қолган пуч.

 ***

јгар билағон бҐлсанг, —ен жойингдан кҐч!

Ѕир, икки, уч, Ѕирликдадир куч.

ƒамбир-дҐмбир, ƒамбир-дҐмбир, Ѕирликдадир куч.


Orqaga qaytish