Referatlar

6508 marta o'qildi
TABIATNI MUHOFAZA QILISH HAQIDA TUSHUNCHA

Inson va tabiat bir-biriga uzviy bog’liq. Tabiat — inson va butun mavjudotlarni yashash sharoitining birdan-bir asosi. Uning boyliklari jamiyatni yashashi, rivojlanishi uchun zarur bo’lgan moddiy, madaniy ehtiyojlarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba. Inson tabiatsiz yashay olmaydi, chunki u tabiatning ajralmas kichik bir qismi. U mavjudot sifatida tabiatga ta'sir ko’rsatadi. Lkin insonning tabiatga o’z aql-zakovati, mhnat faoliyati tufayli ta'sir qilishini hch nima bilan taqqoslab bo’lmaydi.

TABIATNI MUHOFAZA QILISH HAQIDA TUSHUNCHA

Inson va tabiat bir-biriga uzviy bog’liq. Tabiat — inson va butun mavjudotlarni yashash sharoitining birdan-bir asosi. Uning boyliklari jamiyatni yashashi, rivojlanishi uchun zarur bo’lgan moddiy, madaniy ehtiyojlarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba. Inson tabiatsiz yashay olmaydi, chunki u tabiatning ajralmas kichik bir qismi. U mavjudot sifatida tabiatga ta'sir ko’rsatadi. Lkin insonning tabiatga o’z aql-zakovati, mhnat faoliyati tufayli ta'sir qilishini hch nima bilan taqqoslab bo’lmaydi. Boshqacha qilib aytganda mavjudotlar tabiatdan qanday bo’lsa, shunday foydalanib, unga szilarsiz ta'sir ko’rsatadi. Inson esa tabiatga shunchalik kuchli ta'sir ko’rsatishi mumkinki, hatto tabiatni o’ziga bo’ysundiradi.

Odamzot o’zining aql-zakovati, mhnati tufayli hayvonlarga nisbatan tabiiy muhitning biologik nazoratidan chiqib, talablarini fiziologiyaga xos faoliyatining hajmini kngaytirishga sazovor bo’ladi. Uning tabiatga ta'sir qilishi ishlab chiqarish kuchlari rivojlanishi va xo’jalik uchun ishlatiladigan moddalarning ko’payishiga bog’liq.

Boshlang’ich jamiyat davrida odamlarning asosiy yashash manbai ov qilish, baliq tutish bo’lgan. Shuning uchun inson tabiat sharoitlariga qaram bo’lgan. O’sha vaqtlarda insonning ta'siri u ov qilgan jonivorlarning miqdorida aks etmagan. Chorvachilik rivojlana borishi tufayli insonning tabiatga bo’lgan ta'siri tobora kuchaygan. Chorva mollari sonining ortib borishi, tabiiy yaylov o’simliklar qoplamining kskin o’zgarishiga olib kldi. U yrlarda yashaydigan mavjudot o’zining yashash joyini o’zgartirib yubordi.

Dhqonchilik tizimining rivojlanish davrida inson tabiatga misli ko’rilmagan darajada ta'sir ko’rsata boshladi. Quruq yrlarni haydash, daraxtzorlarni ksish, kuydirish, daryolarga to’g’onlar o’rnatish bilan hududlar ko’rinishi va odamlarning yashash joyini o’zgartirib yubordi. U daryo suvlarining  kamayishiga, tuproqning  eroziya va dflyasiyaga uchrashiga, hayvonot dunyosiga ta'sir ko’rsatdi. Ayrim noyob hayvonlar yashash joylarini o’zgartirgani bois, ularning soni kamaydi, ba'zilari butunlay halok bo’ldi. Shu bilan bir qatorda ba'zi hasharotlar va kmiruvchilar uchun qulay sharoit paydo bo’ldi, natijada ular ko’payib. Qishloq ho’jaligiga zarar ytkaza boshladi.

Inson ishlab chiqarishni rivojlantirib borgan sari tabiatga katta zarar tkazildi. Sanoatning tz rivojlanishi bir qancha tabiat boyliklarini ishlab chiqarishga jalb qilishga olib kldi. Yerdan, o’rmonlardan, hayvonot dunyosidan kng foydalanish bilan bir qatorda tabiiy boyliklar ham jadal ishlatila boshlandi. Tabiiy boyliklardan tartibsiz va vahshiyona foydalanish uning jamg’armalari, zaxiralarini kskin kamayishiga olib kldi. Yerga ayovsiz minral o’g’itlar solish yo’li bilan ko’p mahsulot olish natijasida tuproq o’zining biologik xususiyatlarini yo’qotib, eroziyaga uchradi. O’rmonzorlardan kng foydalanish yrning suv rjimini o’zgartirishiga olib kldi. Natijada, daryolarning sayozlanishi, ichimlik suvlarining kamayishi, iqlimni quruqlanishishi ro’y brdi. Hunarmandchilikning orta borishi oqibatida manzaralar kskin o’zgardi. Natijada, mavjudotlarning turlari, xillari kskin kamayib ktdi.

Sanoatning rivojlanishi tabiiy boyliklar kamayishi bilan birgalikda atrof-muhit ifloslanishiga olib kldi. Ishlab chiqarish chiqindilari suv, atmosfra va tuproqning ifloslanishiga sabab bo’ldi. Bunday ifloslanish tuproq unumdorligining pasayishiga olib klishi bilan bir qatorda hayvonot olami va inson salomatligi uchun xavfli bo’lib qoldi.

XX asrgacha insonning Yr kurasiga ta'siri mahalliy tusda bo’lgan bo’lsa, kyinchalik bu holat yr yuzasida tarqalib, dunyo miqyosiga ytdi. Bizning asrimiz biosfradan ionosfraga o’tishi haqiqatga yaqin bo’lib qoldi, ya'ni aql doirasiga mansub bo’lmoqda. Ilm-fan yu’tug'lari biosframizning tuzilishi, faoliyati va uning bo’laklari   biogotsnoz yoki ekotartib haqidagi bilimlarimizdan ancha ilg’orlab ktdi. Shuning oqibatida va tarixiy sabablarga ko’ra, biosfrada biokimyoviy hamda quvvat turg’unlik holatining buzilish sabablari namoyon bo’ldi.

Evolyutsiyaning million yillar davomida bunyodga klgan tabiiy majmualar — o’rmonzorlar, toza suv, toza havo, ekin ytishtirishga yaroqli tuproq, hayvonot turlari, odamlar ko’p to’plangan joylarda zararlanadi yoki qisman yo’qoladi. Biosfraga zararli sanoat chiqindilari, zaharli moddalar, ortiqcha o’g’itlar, radioaktiv moddalar, elktrostantsiyalarning isitilgan suvlari va inson faoliyatining boshqa chiqindilari kirib oldi. Bu chiqindilar o’zlarining kimyoviy tarkibiga ko’ra, sinttik moddalar bo’lganligi, ularni parchalovchi mavjudotlar rdutsntlar bo’lmaganligi uchun tabiat ta'siridan o’zgarmaydi va modda aylanishiga qo’shilib ktmaydi. Shuning uchun ham ular biosfrani ifloslantiradigan manbalarga aylanib, inson uchun zarur bo’lgan tabiatning o’z quvvatini tiklanishiga to’sqinlik qilmoqda.

Atrof-muhitning ifloslanishi katta shaharlarda yaqqol ko’zga tashlanmoqda, hozirgi vaqtda rivojlangan mamlakatlarning yirik shaharlarida ichimlik suvi ytishmayotganligi, havo zaharli moddalar, jumladan, qo’rg’oshin bilan zaharlanganligi aniqlangan. Ko’pgina ko’l va daryolar biologik nuqtai nazardan faoliyatsiz hisoblanadigan bo’lib qoldi. Yirik shaharlar axlatlar, chiqindilarga to’lib ktgani tufayli turli yuqumli kasalliklar klib chiqish xavfi tug’ilmoqda. Umuman, insonning tabiatga bo’lgan ta'siri shunchalik kuch olib, katta xavf tug’dirmoqdaki, u biologik muvozanatning buzilishiga sabab bo’lib, ishlab chiqarish kuchlarining klgusida rivojlanishiga to’sqinlik qilishi mumkin.

Uzoq  vaqtgacha inson tabiatga o’zining moddiy talablarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba sifatida qarab kldi. Lkin u kyinchalik o’zining tabiatga bo’lgan salbiy ta'sirini qanchalik zararli ekanligiga iqror bo’lgan holda undan (tabiatdan) oqilona foydalanish lozimligi va hatto uni muhofaza qilish zarurligini tushunib ytdi.

Tabiatni muhofaza qilish tarixi. O’tgan zamonlarda, tabiatni muhofaza qilish turlicha ma'noga ega bo’lgan. «Tabiatni muhofaza qilish» atamasi tabiatni saqlash yuzasidan 1913 yilda o’tkazilgan birinchi Xalqaro anjumandan so’ng kng tarqaldi.

XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida, qachonki, insonning faoliyati mahalliy holatga ega bo’lganda, tabiatni muhofaza qilish db ayrim zaiflashgan tabiiy manbalarni xo’jalikda foydalanishdan ajratilgan holatda saqlash masalasi tushunilib klindi. Shunga muvofiq, tabiatni muhofaza qilish qo’riq xonalari tashkil qilinishini, noyob hayvonlar ov qilinishini taqiqlash, tabiiy yodgorliklarni saqlashdan iborat bo’lib qoldi.   Bunday tushuncha uzoq vaqtgacha saqlanib qoldi. Kyinchalik insonning tabiatga ta’sir qilishga bo’lgan harakatining kuchayishi tufayli tabiatni muhofaza qilish tushunchasi ham kuchaydi.

Hozirgi paytda tabiatni muhofaza qilish db, tabiat boyliklaridan ma'lum yo’nalishda unumli foydalanish, uni saqlash, tabiiy muhitning ifloslanishi, buzilishidan himoya qilish, tabiiy boyliklarni tiklash, hozirgi, klajak avlodni moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan davlat hamda jamoat tadbiriy choralari tushuniladi.

Uzoq vaqtgacha tabiatni muhofaza qilish amaliy, tadbiriy choralarning majmualari db qarab klindi. Lkin hozirgi paytda tabiatni muhofaza qilishni amalda hal qilish ehtiyoji tug’ilgan bir vaqtda maxsus, nihoyatda kng va chuqur, har tomonlama puxta o’ylangan tadqiqotlar asosida ish ko’rmay turib, qo’yilgan muammoni hal qilib bo’lmaydi.

Tabiatni muhofaza qilishga oid ilmlarning shakllanishi nisbatan yaqinda boshlandi. Bundan 100 yil muqaddam insonning tabiat bilan bo’lgan muloqoti muammolari uni saqlash nuqtai nazaridan ishlab chiqildi. Shunga ko’ra, hozirgi zamon tabiatni muhofaza qilish faniga quyidagicha ta'rif brish mumkin: tabiatni muhofaza qilish tabiiy boyliklarga bo’lgan murakkab muloqotlarning (ontropogn) o’zgarishlarini o’rganadigan fan. Bu o’zgarishlarning inson uchun ahamiyatini aniqlab, tabiiy boyliklardan to’g’ri foydalanish va ularni insoniyatning hozirgi, klajak avlodi uchun eng muhim bo’lgan miqdori hamda sifat xususiyatlarini qayta tiklash uslublarini ishlab chiqadi (yaratadi). Bu yangi fan mavjudot va jismlarning tabiatini, barcha murakkab hodisalarini ma'lum nuqtai nazarda o’rganadigan biogokimyoviy, biologiya, tuproqshunoslik, o’simlik mahsulotlari tishtirish txnologiyasi, gidrobiologiya, gogigina, fiziologiya kabi fanlar qatoridan joy olishi krak. Tabiatni muhofaza qilish fani bo’yicha insonning vazifasi mavjudot va jismlarining tabiatga bo’lgan xilma-xil ta'sirlarini o’rganish, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va ularni e'zozlab saqlash yo’llarini yaratish, boshqacha qilib aytganda, tabiatni muhofaza qilish fani uni o’rganish bo’yicha o’zining mustaqil nuqtai nazariga ega.

Tabiatni muhofaza qilish muammosi hozirgi kunda muhim bo’lib, insoniyatning farovonligi uni to’g’ri hal qilinishiga bog’liqdir. Bu muammoning dolzarbligi ishlab chiqarish kuchlarini klgusida taraqqiy qilishiga to’sqinlik qilayotgan va tobora kamayib borayotgan tabiiy boyliklarning holati bilan blgilanadi.

 

Dunyo aholisining muntazam ko’payib borishi tabiatni muhofaza qilish muommosi naqadar zarur ekanligini ko’rsatmoqda. Bu masalaning mohiyati shundaki, kyingi yillarda atmosfrada karbonat angidrid va radiatsiyaning ko’payishi, yashil o’simliklar maydonining kskin kamayishi biosfraning o’zgarishiga, yr yuzida hayotning borishiga halaqit brmoqda, hatto uni butunlay yo’q bo’lib ktish xavfini tug’diryapti. Shuning uchun ham tabiatni himoya qilish, atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash ilmiy masalagina bo’lib qolmay, balki muhim sotsial va siyosiy muammoga aylanmoqda. Biosfraning ifloslanishi txnika jarayonlari mahsuli hisoblanadi. Katta foyda olish maqsadida tabiat boyliklaridan o’ylamasdan foydalanish inson yashab turgan muhitni ifloslanishiga olib klmoqda.

Biosfra boyliklaridan oqilona foydalanish va atrof muhitning himoya qilish ishlab chiqarishning barcha tarmoqlari hamda ilm-fan taraqqiy qilgan bir paytda muhim ahamiyatga ega bo’lmoqda. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilishga katta ahamiyat brilayotir. Bu borada bir qancha qaror va tadbiriy choralar ishlab chiqilgan holda katta mablag’ ajratilmoqada.

Tabiatning tngi yo’q go’zalligi, boyliklari — umumxalq mulki. Shuning uchun ham uni himoya qilish umumxalq ishi. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilish kng quloch yoygan. Ayniqsa, bu sohada millionlab odamlarni birlashtiruvchi jamoatchilikning mavqi katta. Ular tabiatni himoya qilish haqidagi qarorlarni, tadbiriy choralarni izchillik bilan amalga oshirmoqdalar.

Tabiatni saqlash ishlariga yoshlar kng jalb qilingan, hozir mamlakatimizda maktab o’quvchilari ham bu ishda faol qatnashyapti. Ular katta-katta maydonlardagi o’rmonzorlar, yaylovlar, suv havzalari va hokazolarni himoya qilishmoqda. Millionlab ko’chatlar o’tqazilyapti. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilish ishlarining nazariya asoslarini yaratish sohasida katta ishlar qilinayotir.

Tabiiy  boyliklar  tasnifi. Tabiiy boylik, bu — inson tomonidan o’z foydasiga ishlayotgan barcha borliq hozirgi paytda tabiiy boyliklarga atmosfra havosi, suv, tuproq, quyosh va kosmik radiatsiya, foydali yr osti boyliklari, iqlim, o’simliklar va hayvonot dunyosi kiradi. Tabiiy boyliklardan oqilona, samarali foydalanish, ularni to’g’ri tasniflash katta ahamiyatga ega. Insonning tabiatga ta'sir qilishiga ko’ra, tabiiy boyliklar ikkiga bo’linadi. Tugaydigan boyliklar, ular o’z navbatida tiklanmaydigan va tiklanadigan guruhlarga bo’linadi. Tiklanadigan tabiiy boyliklarga:  foydalanishga ko’ra, bir ncha million yil davomida skin tiklanadigan boyliklar kiradi. Ularning birinchisiga toshko’mir, nft va boshqa bir qancha yr osti boyliklari, ikkinchisiga, torflar, ko’pchilik cho’kindi tog’ jinslari kiradi. Bu boyliklardan foydalanish ularni, albatta, kamayib ktishiga olib kladi. Tiklanmaydigan boyliklarni muhofaza qilish, oqilona, samarali foydalanish davrida isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslik, ularning o’rniga ishlatiladigan boshqa vositalarni topishdan iborat.

Tiklanadigan tabiiy boyliklari tuproq, o’simliklar va hayvonot dunyosi va boshqa ayrim minral boyliklar, ko’l va dngizlar ostiga cho’kkan tuzlardan iborat. Bu boyliklar foydalanish jarayonida asta-skin tiklanadi. Lkin qayta tiklanishi uchun ma'lum tabiiy sharoit zarur. Bunday sharoitning buzilishi qayta tiklanishni qiyinlashtiradi yoki butunlay barbod qiladi, qayta tiklanish jarayoni har xil boylik uchun ma'lum tzlikda boradi. Masalan, ov qilib yo’qotilgan qushlarning qayta tiklanishi uchun bir yoki bir ncha yil, arralangan o’rmon daraxtlarini tiklash uchun kamida 60 yil, yo’qotilgan tuproqni qayta tiklash uchun esa bir ncha ming yil krak bo’ladi. Shuning uchun tabiiy boyliklardan foydalanish tzligi ularning tiklash tzligiga mos bo’lishi lozim. Bu nisbatning buzilishi (o’rmon, hayvonot, unumdorlik) tabiiy boyliklarning zaiflashishiga olib kladi. Yo’q qilingan hayvonlar, o’simliklar va tuproq unumdorligi inson tomonidan tiklab bo’lmaydigan holatga klib qolishi mumkin.

Tiklab bo’ladigan tabiiy boyliklarni himoya qilish ulardan oqilona foydalanish yo’li bilan olib borilishi lozim. Bunda, asosan, ularni qayta tiklash tadbiriy choralar bilan ta'minlashi lozim.

Tugamaydigan boyliklarga suv, iqlim va koinot boyliklari kiradi.

Suv boyliklari. Sayyoramizda suv turli holatlarda mavjud bo’lib, uning jamg’armasi nihoyatda katta. Lkin inson faoliyati tufayli yr kurasining ayrim qismlari kskin o’zgarib, yaroqsiz holga klib qolmoqda. Amalda dunyo okanlarining suvi tugamaydi, lkin nft va boshqa mahsulotlar chiqindilari bilan ifloslanishi oqibatida o’z xususiyatini yo’qotyapti. Bunday iflos suv o’simliklar va hayvonlarning yashash sharoitini yomonlashtirayotir. Chuchuk suvlarga odamlarning ehtiyoji juda katta, ular tugab qolishi mumkin. r kurasida chuchuk suvlarning  jamg’armasi ayrim joylarda sug’orish, sanoatda va boshqa ehtiyojlar uchun ishlatilishi natijasida, uning miqdori tobora kamayib bormoqda. Chuchuk suvlarning kamayishi ularga bo’lgan ehtiyojlarning o’sib borishi oqibatidagina emas, balki o’rmonlarning yo’q qilinishi, daryolarning sayozlanishi, ko’llarning qurishi, suv manbalarining ifloslanishi va insonning boshqa xo’jalik faoliyatlari tufayli ro’y brayapti. Chuchuk suv masalasi kun sayin jiddiy tus olayotir. Shuning uchun suv va uning sifati juda qattiq muhofaza qilinishi lozim.

Iqlim boyliklari atmosfra havosi va shamolning kuchidan iborat. Atmosfra havosi bitmas-tuganmas. Lkin uning tarkibi radioaktiv moddalar, karbonat angidrid, turli gazlar, qo’shilmalar, transport vositalari ajratmalari, mxanik qo’shilmalar va boshqalar bilan ifloslanmoqda.

Sanoat markazlarida atmosfra havosi inson hayotiga xavf solayotir. Shuning uchun ham havoning  tozaligini muhofaza qilish muhim masala bo’lib qolmoqda.

Koinot boyliklari. Bularga quyosh radiatsiyasi, dngiz suvining ko’tarilish quvvati kiradi. O’z holida bu boyliklar tugamaydi. Lkin sanoat shaharlarida quyosh radiatsiyasi havoning tumanlashishi hisobiga o’zgarmoqda va insonning salomatligiga salbiy ta'sir ko’rsatyapti. Shuning uchun koinotning sof  havosini muhofaza qilish lozim. Yuqorida kltirilgan fikrlarga ko’ra, tabiiy boyliklar tasnifi shartli tusga ega.

Tabiiy boyliklarni muhofaza qilish uchun ularning miqdor hisobini bilmasdan turib, qayta tiklash tadbiriy choralarini yaratib bo’lmaydi. Bu sohada katta ishlar qilinmoqda, lkin ular ytarli emas. Birinchi navbatda tugaydigan boyliklar, ayniqsa, ular jadal foydalanayotgan joylarda aniq hisob-kitob olib borish zarur. Chunki inson taqdirini hal qiladigan tabiiy boyliklar hisobi, ularning miqdori va sifatini mukammal hamda o’z vaqtida aniqlash lozim.

Tabiatni muhofaza qilishning maqsadi. Tabiatni muhofaza qilish qadim zamonlardan boshlangan va uning maqsadi skin-asta mukammallashib bormoqda. Ilgari tabiatni muhofaza qilish moddiy boylik nuqtai nazaridan qilingan bo’lsa, hozirgi zamonga klib, uning maqsadi kng tus olmoqda. Ayni vaqtda tabiatni muhofaza qilishning maqsadlari iqtisodiy, sog’lomlashtirish, tozalik (gigina), tarbiyaviy-badiiy (esttika) va ilmiy yo’nalishlarga bo’linadi.

Iqtisodiy yo’nalish. Bu ilgari va hozir ham asosiy muammo hisoblangan. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi odamlar hayotida muhim ahamiyatga ega bo’lgan, hozirgi vaqtda xo’jalik ehtiyojlari uchun bir qancha tabiiy boyliklar jalb qilingan bir paytda, tabiatni iqtisodiy muhofaza qilish mohiyati yana oshmoqda. Ayniqsa, o’simliklar, hayvonlar tuproq unumdorligi, chuchuk suv, iqlim va qazilma boyliklarni muhofaza qilish kskin tus olayotir.

Sog’lomlashtirish — tozalik yo’nalishi. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi atrof-muhitni ifloslanish munosabati bilan yaqinda paydo bo’ldi. Toza ifloslanmagan tabiat inson va boshqa mavjudotlar organizmiga yaxshi ta'sir qiladi, shuning uchun u davolash maqsadlarida qo’llaniladi. Ayniqsa, yirik sanoat hududlarida ifloslangan suv, havo va turli chiqindilar bilan birgalikda atom-vodorod qurollarini sinashda radioaktiv moddalar bilan zararlangan tuproq odamlar salomatligiga katta zarar ytkazmoqda. Shuning uchun tabiatni sog’lomlashtirishda tozalik yo’nalishi nihoyatda muhim ahamiyatga ega.

Tarbiyaviy yo’nalish. Tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy ahamiyatini baholash qiyin. Insonning tabiat bilan yaxshi muloqotda bo’lishi uni xushf'l, yumshoq, insofli bo’lishga yo’llaydi. Tabiatni svish, unga yaxshi munosabatda bo’lish, mavjudotlarga nisbatan rahmdil, hulq-atvorining yoqimli bo’lishiga olib kladi. Shu bois tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy yo’nalishi o’ziga xos kasb etadi.

Badiiy yo’nalish. Tabiatni muhofaza qilishning shunday holatini qo’llash krak u odamlarning badiiy (esttik) talablarini qondirsin.

Tabiat qadim zamonlardan bri insonlar uchun go’zallik, nafosat manbai bo’lib xizmat qilgani tufayli shoirlar, yozuvchilar, rassomlarning ilhomini kltirgan. Tabiat go’zalliklari odamlarni sayohatga (turizmga) chorlaydi, organizmning jismonan chiniqishini yaxshilaydi. Shunday ekan, tabiat go’zalliklarini muhofaza qilishga alohida e'tibor brish lozim.

Ilmiy yo’nalishi. Kyingi yillarda tabiatni muhofaza qilish ilm-fanning rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo’lmoqda. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi mavjudotlarning barcha turlarini, tabiatning e'tiborga sazovor manzarasini saqlab qolishning  o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi. Tabiatning tabiiy holati qanchalik yaxshi saqlangan bo’lsa, unga inson tomonidan ko’rsatilgan ta'sirlarni oson tushunish va ularning sabablarini bilish, uni oldindan aytib brish hamda tabiatni saqlash tadbiriy choralarini ishlab chiqishga yordam bradi. Tabiatni muhofaza qilish fanining tub maqsadi yr yuzasidagi barcha xalqlarni yashashi uchun qulay sharoit yaratish va moddiy hamda ma'naviy talablarini qondirishdir.

Tabiatda barcha borliq va hodisalarning bir-biriga bog’liqligi. Tabiatda barcha borliq narsalar, hodisalar va jamiyat bir-biriga bog’liq, faqat shu hisobga olingandagina tabiiy boyliklarni muhofaza qilish, undan oqilona foydalanishning ilmiy va amaliy asoslarini yaratish mumkin. Insoniyat o’ziga krak bo’lmagan moddalarni tabiatga qaytarishi tufayli unga (tabiatga) shunaqa o’zgartirishlar kiritishi mumkinki, ular bir odamni kyingi hayoti uchun har xil darajada ta'sir qiladi. Jamiyat va tabiatning o’zaro bog’liqligi barcha borliq va hodisalar o’rtasidagi munosabatlardan iborat. Bu bog’liqlikni buzish ko’pincha yomon oqibatlarga olib kladi. Masalan, qadimda Misr, Grtsiya, Kichik Osiyo va boshqa joylarda odamlar ekin ekadigan yrlarni kngaytirish maqsadida daraxtzorlarni yo’q qilishgan. Bora-bora go’zal maskanlar Sahroyi Kabirga aylanib ktishi ularning tushlariga ham kirmagan. Buning ustiga, daraxtzorlar bilan birga suv yig’iladigan manbalar ham yo’q qilib yuborilgan. Tabiatdagi o’zaro bog’liqchilikni tushunish va ulardan to’g’ri xulosa chiqarish uchun uzoq vaqt kuzatish, chuqur ilmiy tadqiqot ishlari olib borish lozim. Chunki, tabiatdagi o’zgaradigan hodisalar uzoq vaqt davomida juda skin boradi.

Suv, havo, shamol va shunga o’xshash tabiiy manbalar yo’liga zararli moddalar bilan ishlaydigan, atrof-muhitni ifloslaydigan korxonalar qurish insoniyat va barcha mavjudotlar hayotiga xavf  tug’diradi. Toshknt tog’oldi hududida joylashgan. Shahar uchun joy tanlagan ota-bobolarimiz juda puxta o’ylab ish ko’rishgan. Tog’dan toza suv, toza havo, toza shamol klishini hisobga olishgan ko’rinadi.Haqiqatan ham Toshknt o’zining xislatlari: zilol suvlari, toza havosi, hayotbaxsh shabadasi bilan kishilarning diqqatini o’ziga tortgan. Bu holat ham shaharning o’sishiga, obodonlashishiga asos solgan, dunyoga tanitgan.

Tabiatdagi barcha borliq va hodisalar o’zlarinish ma'lum xususiyatlariga ega va o’zaro uzviy bog’liq. Ularni o’zgartirish oqibatida nimalar ro’y brishini yaxshilab hisob-kitob qilmay turib, tabiat hodisalari mohiyatini to’liq anglab bo’lmaydi. Natijada, insoniyat juda katta zarar ko’rishi va talofatga uchrashi mumkin. Insonning tabiatga bo’lgan ta'siri va hodisalarning o’zaro bog’liqligini uni muhofaza qilish nuqtai nazaridan o’rganish lozim.

Barcha tiklanadigan tabiiy boyliklarga ularning mxanik yigindisi emas, balki bir butun db qarash lozim. Bu tabiatni o’rganishda yangicha fikrlashning asosi bo’lishi lozim. Shuning uchun aholining barcha tabaqalarini tabiatni muhofaza qilishga har taraflama mukammal o’rgatishga qaratish krak.

Tabiatni o’rganishning qoida va shartlari. Umumiy o’zaro bog’liqlik qonunlari tabiatni muhofaza qilish uchun bir qancha shartlarni blgilashga imkon bradi.

Birinchi shart shundan iboratki, tabiatning barcha hodisalari bir qancha ahamiyatga ega, shuning uchun har tomonlama baholanishi lozim. Har bir hodisa xalq xo’jaligi tarmoqlarining barcha ehtiyojlarini hisobga olgan holda, birinchi navbatda tabiatning quvvatini qayta tiklashga qaratilishi lozim. Masalan, o’simliklarga birinchi navbatda oziq-ovqat, m-xashak db qaralsa, ikkinchi navbatda u kislorod manbai, uchinchidan, havoni karbonat angidriddan tozalaydi, tuproqni saqlaydi. Suv manbalariga ham shunday qarash mumkin. Daryolar bir tomondan qulay transport vositasi bo’lsa, ikkinchi tomondan dalalarga suv tkazib bradi.

Ikkinni shart shundan iboratki, tabiiy boyliklardan foydalanilayotganda mahalliy sharoitni hisobga olish lozim. Tabiatni u yoki bu boyliklaridan foydalanilayotganda butun mamlakat nuqtai nazaridan emas, mahalliy hududni talabi jihatidan hisob-kitob qilish krak. Buni tabiatni muhofaza qilishning to’g’ri hudulligi dyiladi. Bu uslub bilan suv va tuproq xususiyatlari hisobga olinadi.

Uchinchi shart shundan iboratki, tabiatning bir xil boyligini muhofaza qilish unga yaqin bo’lgan ikkinchisini saqdashga olib kladi. Suvni ifloslanishdan saqlash bir vaqtning o’zida baliqlarni himoya qilish bilan bog’liq.

Shunday qilib, tabiatning bir boyligini uning ikkinchi boyligi orqali muhofaza qilish ham mumkin. Lkin shuni ham aytish krakki, tabiatningbir boyligini himoya qilish, uning ikkinchisiga katta zarar tkazishi ham mumkin. Yaylovlarda chorva mollarining haddan tashqari ko’payishi bunga misol bo’lishi mumkin. Yuqorida kltirilgan shartlarga ko’ra, tabiatni muhofaza qilish har tomonlama puxta o’ylangan, ilmiy jihatdan asoslangan yo’sinda olib borilishi lozim.

Yo’ldoshev H. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish asoslari kitobidan.


Orqaga qaytish