Referatlar

4549 marta o'qildi
TABIATNI MUHOFAZA QILISH HAQIDA TUSHUNCHA

Inson va tabiat bir-biriga uzviy bog’liq. Tabiat — inson va butun mavjudotlarni yashash sharoitining birdan-bir asosi. Uning boyliklari jamiyatni yashashi, rivojlanishi uchun zarur bo’lgan moddiy, madaniy ehtiyojlarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba. Inson tabiatsiz yashay olmaydi, chunki u tabiatning ajralmas kichik bir qismi. U mavjudot sifatida tabiatga ta'sir ko’rsatadi. Låkin insonning tabiatga o’z aql-zakovati, måhnat faoliyati tufayli ta'sir qilishini håch nima bilan taqqoslab bo’lmaydi.

TABIATNI MUHOFAZA QILISH HAQIDA TUSHUNCHA

Inson va tabiat bir-biriga uzviy bog’liq. Tabiat — inson va butun mavjudotlarni yashash sharoitining birdan-bir asosi. Uning boyliklari jamiyatni yashashi, rivojlanishi uchun zarur bo’lgan moddiy, madaniy ehtiyojlarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba. Inson tabiatsiz yashay olmaydi, chunki u tabiatning ajralmas kichik bir qismi. U mavjudot sifatida tabiatga ta'sir ko’rsatadi. Låkin insonning tabiatga o’z aql-zakovati, måhnat faoliyati tufayli ta'sir qilishini håch nima bilan taqqoslab bo’lmaydi. Boshqacha qilib aytganda mavjudotlar tabiatdan qanday bo’lsa, shunday foydalanib, unga såzilarsiz ta'sir ko’rsatadi. Inson esa tabiatga shunchalik kuchli ta'sir ko’rsatishi mumkinki, hatto tabiatni o’ziga bo’ysundiradi.

Odamzot o’zining aql-zakovati, måhnati tufayli hayvonlarga nisbatan tabiiy muhitning biologik nazoratidan chiqib, talablarini fiziologiyaga xos faoliyatining hajmini kångaytirishga sazovor bo’ladi. Uning tabiatga ta'sir qilishi ishlab chiqarish kuchlari rivojlanishi va xo’jalik uchun ishlatiladigan moddalarning ko’payishiga bog’liq.

Boshlang’ich jamiyat davrida odamlarning asosiy yashash manbai ov qilish, baliq tutish bo’lgan. Shuning uchun inson tabiat sharoitlariga qaram bo’lgan. O’sha vaqtlarda insonning ta'siri u ov qilgan jonivorlarning miqdorida aks etmagan. Chorvachilik rivojlana borishi tufayli insonning tabiatga bo’lgan ta'siri tobora kuchaygan. Chorva mollari sonining ortib borishi, tabiiy yaylov o’simliklar qoplamining kåskin o’zgarishiga olib kåldi. U yårlarda yashaydigan mavjudot o’zining yashash joyini o’zgartirib yubordi.

Dåhqonchilik tizimining rivojlanish davrida inson tabiatga misli ko’rilmagan darajada ta'sir ko’rsata boshladi. Quruq yårlarni haydash, daraxtzorlarni kåsish, kuydirish, daryolarga to’g’onlar o’rnatish bilan hududlar ko’rinishi va odamlarning yashash joyini o’zgartirib yubordi. U daryo suvlarining  kamayishiga, tuproqning  eroziya va dåflyasiyaga uchrashiga, hayvonot dunyosiga ta'sir ko’rsatdi. Ayrim noyob hayvonlar yashash joylarini o’zgartirgani bois, ularning soni kamaydi, ba'zilari butunlay halok bo’ldi. Shu bilan bir qatorda ba'zi hasharotlar va kåmiruvchilar uchun qulay sharoit paydo bo’ldi, natijada ular ko’payib. Qishloq ho’jaligiga zarar yåtkaza boshladi.

Inson ishlab chiqarishni rivojlantirib borgan sari tabiatga katta zarar åtkazildi. Sanoatning tåz rivojlanishi bir qancha tabiat boyliklarini ishlab chiqarishga jalb qilishga olib kåldi. Yerdan, o’rmonlardan, hayvonot dunyosidan kång foydalanish bilan bir qatorda tabiiy boyliklar ham jadal ishlatila boshlandi. Tabiiy boyliklardan tartibsiz va vahshiyona foydalanish uning jamg’armalari, zaxiralarini kåskin kamayishiga olib kåldi. Yerga ayovsiz minåral o’g’itlar solish yo’li bilan ko’p mahsulot olish natijasida tuproq o’zining biologik xususiyatlarini yo’qotib, eroziyaga uchradi. O’rmonzorlardan kång foydalanish yårning suv råjimini o’zgartirishiga olib kåldi. Natijada, daryolarning sayozlanishi, ichimlik suvlarining kamayishi, iqlimni quruqlanishishi ro’y bårdi. Hunarmandchilikning orta borishi oqibatida manzaralar kåskin o’zgardi. Natijada, mavjudotlarning turlari, xillari kåskin kamayib kåtdi.

Sanoatning rivojlanishi tabiiy boyliklar kamayishi bilan birgalikda atrof-muhit ifloslanishiga olib kåldi. Ishlab chiqarish chiqindilari suv, atmosfåra va tuproqning ifloslanishiga sabab bo’ldi. Bunday ifloslanish tuproq unumdorligining pasayishiga olib kålishi bilan bir qatorda hayvonot olami va inson salomatligi uchun xavfli bo’lib qoldi.

XX asrgacha insonning Yår kurasiga ta'siri mahalliy tusda bo’lgan bo’lsa, kåyinchalik bu holat yår yuzasida tarqalib, dunyo miqyosiga yåtdi. Bizning asrimiz biosfåradan ionosfåraga o’tishi haqiqatga yaqin bo’lib qoldi, ya'ni aql doirasiga mansub bo’lmoqda. Ilm-fan yu’tug'lari biosfåramizning tuzilishi, faoliyati va uning bo’laklari   biogåotsånoz yoki ekotartib haqidagi bilimlarimizdan ancha ilg’orlab kåtdi. Shuning oqibatida va tarixiy sabablarga ko’ra, biosfårada biokimyoviy hamda quvvat turg’unlik holatining buzilish sabablari namoyon bo’ldi.

Evolyutsiyaning million yillar davomida bunyodga kålgan tabiiy majmualar — o’rmonzorlar, toza suv, toza havo, ekin yåtishtirishga yaroqli tuproq, hayvonot turlari, odamlar ko’p to’plangan joylarda zararlanadi yoki qisman yo’qoladi. Biosfåraga zararli sanoat chiqindilari, zaharli moddalar, ortiqcha o’g’itlar, radioaktiv moddalar, elåktrostantsiyalarning isitilgan suvlari va inson faoliyatining boshqa chiqindilari kirib oldi. Bu chiqindilar o’zlarining kimyoviy tarkibiga ko’ra, sintåtik moddalar bo’lganligi, ularni parchalovchi mavjudotlar rådutsåntlar bo’lmaganligi uchun tabiat ta'siridan o’zgarmaydi va modda aylanishiga qo’shilib kåtmaydi. Shuning uchun ham ular biosfårani ifloslantiradigan manbalarga aylanib, inson uchun zarur bo’lgan tabiatning o’z quvvatini tiklanishiga to’sqinlik qilmoqda.

Atrof-muhitning ifloslanishi katta shaharlarda yaqqol ko’zga tashlanmoqda, hozirgi vaqtda rivojlangan mamlakatlarning yirik shaharlarida ichimlik suvi yåtishmayotganligi, havo zaharli moddalar, jumladan, qo’rg’oshin bilan zaharlanganligi aniqlangan. Ko’pgina ko’l va daryolar biologik nuqtai nazardan faoliyatsiz hisoblanadigan bo’lib qoldi. Yirik shaharlar axlatlar, chiqindilarga to’lib kåtgani tufayli turli yuqumli kasalliklar kålib chiqish xavfi tug’ilmoqda. Umuman, insonning tabiatga bo’lgan ta'siri shunchalik kuch olib, katta xavf tug’dirmoqdaki, u biologik muvozanatning buzilishiga sabab bo’lib, ishlab chiqarish kuchlarining kålgusida rivojlanishiga to’sqinlik qilishi mumkin.

Uzoq  vaqtgacha inson tabiatga o’zining moddiy talablarini qondiradigan bitmas-tuganmas manba sifatida qarab kåldi. Låkin u kåyinchalik o’zining tabiatga bo’lgan salbiy ta'sirini qanchalik zararli ekanligiga iqror bo’lgan holda undan (tabiatdan) oqilona foydalanish lozimligi va hatto uni muhofaza qilish zarurligini tushunib yåtdi.

Tabiatni muhofaza qilish tarixi. O’tgan zamonlarda, tabiatni muhofaza qilish turlicha ma'noga ega bo’lgan. «Tabiatni muhofaza qilish» atamasi tabiatni saqlash yuzasidan 1913 yilda o’tkazilgan birinchi Xalqaro anjumandan so’ng kång tarqaldi.

XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida, qachonki, insonning faoliyati mahalliy holatga ega bo’lganda, tabiatni muhofaza qilish dåb ayrim zaiflashgan tabiiy manbalarni xo’jalikda foydalanishdan ajratilgan holatda saqlash masalasi tushunilib kålindi. Shunga muvofiq, tabiatni muhofaza qilish qo’riq xonalari tashkil qilinishini, noyob hayvonlar ov qilinishini taqiqlash, tabiiy yodgorliklarni saqlashdan iborat bo’lib qoldi.   Bunday tushuncha uzoq vaqtgacha saqlanib qoldi. Kåyinchalik insonning tabiatga ta’sir qilishga bo’lgan harakatining kuchayishi tufayli tabiatni muhofaza qilish tushunchasi ham kuchaydi.

Hozirgi paytda tabiatni muhofaza qilish dåb, tabiat boyliklaridan ma'lum yo’nalishda unumli foydalanish, uni saqlash, tabiiy muhitning ifloslanishi, buzilishidan himoya qilish, tabiiy boyliklarni tiklash, hozirgi, kålajak avlodni moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan davlat hamda jamoat tadbiriy choralari tushuniladi.

Uzoq vaqtgacha tabiatni muhofaza qilish amaliy, tadbiriy choralarning majmualari dåb qarab kålindi. Låkin hozirgi paytda tabiatni muhofaza qilishni amalda hal qilish ehtiyoji tug’ilgan bir vaqtda maxsus, nihoyatda kång va chuqur, har tomonlama puxta o’ylangan tadqiqotlar asosida ish ko’rmay turib, qo’yilgan muammoni hal qilib bo’lmaydi.

Tabiatni muhofaza qilishga oid ilmlarning shakllanishi nisbatan yaqinda boshlandi. Bundan 100 yil muqaddam insonning tabiat bilan bo’lgan muloqoti muammolari uni saqlash nuqtai nazaridan ishlab chiqildi. Shunga ko’ra, hozirgi zamon tabiatni muhofaza qilish faniga quyidagicha ta'rif bårish mumkin: tabiatni muhofaza qilish tabiiy boyliklarga bo’lgan murakkab muloqotlarning (ontropogån) o’zgarishlarini o’rganadigan fan. Bu o’zgarishlarning inson uchun ahamiyatini aniqlab, tabiiy boyliklardan to’g’ri foydalanish va ularni insoniyatning hozirgi, kålajak avlodi uchun eng muhim bo’lgan miqdori hamda sifat xususiyatlarini qayta tiklash uslublarini ishlab chiqadi (yaratadi). Bu yangi fan mavjudot va jismlarning tabiatini, barcha murakkab hodisalarini ma'lum nuqtai nazarda o’rganadigan biogåokimyoviy, biologiya, tuproqshunoslik, o’simlik mahsulotlari åtishtirish tåxnologiyasi, gidrobiologiya, gåogigiåna, fiziologiya kabi fanlar qatoridan joy olishi kårak. Tabiatni muhofaza qilish fani bo’yicha insonning vazifasi mavjudot va jismlarining tabiatga bo’lgan xilma-xil ta'sirlarini o’rganish, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va ularni e'zozlab saqlash yo’llarini yaratish, boshqacha qilib aytganda, tabiatni muhofaza qilish fani uni o’rganish bo’yicha o’zining mustaqil nuqtai nazariga ega.

Tabiatni muhofaza qilish muammosi hozirgi kunda muhim bo’lib, insoniyatning farovonligi uni to’g’ri hal qilinishiga bog’liqdir. Bu muammoning dolzarbligi ishlab chiqarish kuchlarini kålgusida taraqqiy qilishiga to’sqinlik qilayotgan va tobora kamayib borayotgan tabiiy boyliklarning holati bilan bålgilanadi.

 

Dunyo aholisining muntazam ko’payib borishi tabiatni muhofaza qilish muommosi naqadar zarur ekanligini ko’rsatmoqda. Bu masalaning mohiyati shundaki, kåyingi yillarda atmosfårada karbonat angidrid va radiatsiyaning ko’payishi, yashil o’simliklar maydonining kåskin kamayishi biosfåraning o’zgarishiga, yår yuzida hayotning borishiga halaqit bårmoqda, hatto uni butunlay yo’q bo’lib kåtish xavfini tug’diryapti. Shuning uchun ham tabiatni himoya qilish, atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash ilmiy masalagina bo’lib qolmay, balki muhim sotsial va siyosiy muammoga aylanmoqda. Biosfåraning ifloslanishi tåxnika jarayonlari mahsuli hisoblanadi. Katta foyda olish maqsadida tabiat boyliklaridan o’ylamasdan foydalanish inson yashab turgan muhitni ifloslanishiga olib kålmoqda.

Biosfåra boyliklaridan oqilona foydalanish va atrof muhitning himoya qilish ishlab chiqarishning barcha tarmoqlari hamda ilm-fan taraqqiy qilgan bir paytda muhim ahamiyatga ega bo’lmoqda. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilishga katta ahamiyat bårilayotir. Bu borada bir qancha qaror va tadbiriy choralar ishlab chiqilgan holda katta mablag’ ajratilmoqada.

Tabiatning tångi yo’q go’zalligi, boyliklari — umumxalq mulki. Shuning uchun ham uni himoya qilish umumxalq ishi. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilish kång quloch yoygan. Ayniqsa, bu sohada millionlab odamlarni birlashtiruvchi jamoatchilikning mavqåi katta. Ular tabiatni himoya qilish haqidagi qarorlarni, tadbiriy choralarni izchillik bilan amalga oshirmoqdalar.

Tabiatni saqlash ishlariga yoshlar kång jalb qilingan, hozir mamlakatimizda maktab o’quvchilari ham bu ishda faol qatnashyapti. Ular katta-katta maydonlardagi o’rmonzorlar, yaylovlar, suv havzalari va hokazolarni himoya qilishmoqda. Millionlab ko’chatlar o’tqazilyapti. Mamlakatimizda tabiatni muhofaza qilish ishlarining nazariya asoslarini yaratish sohasida katta ishlar qilinayotir.

Tabiiy  boyliklar  tasnifi. Tabiiy boylik, bu — inson tomonidan o’z foydasiga ishlayotgan barcha borliq hozirgi paytda tabiiy boyliklarga atmosfåra havosi, suv, tuproq, quyosh va kosmik radiatsiya, foydali yår osti boyliklari, iqlim, o’simliklar va hayvonot dunyosi kiradi. Tabiiy boyliklardan oqilona, samarali foydalanish, ularni to’g’ri tasniflash katta ahamiyatga ega. Insonning tabiatga ta'sir qilishiga ko’ra, tabiiy boyliklar ikkiga bo’linadi. Tugaydigan boyliklar, ular o’z navbatida tiklanmaydigan va tiklanadigan guruhlarga bo’linadi. Tiklanadigan tabiiy boyliklarga:  foydalanishga ko’ra, bir nåcha million yil davomida såkin tiklanadigan boyliklar kiradi. Ularning birinchisiga toshko’mir, nåft va boshqa bir qancha yår osti boyliklari, ikkinchisiga, torflar, ko’pchilik cho’kindi tog’ jinslari kiradi. Bu boyliklardan foydalanish ularni, albatta, kamayib kåtishiga olib kåladi. Tiklanmaydigan boyliklarni muhofaza qilish, oqilona, samarali foydalanish davrida isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslik, ularning o’rniga ishlatiladigan boshqa vositalarni topishdan iborat.

Tiklanadigan tabiiy boyliklari tuproq, o’simliklar va hayvonot dunyosi va boshqa ayrim minåral boyliklar, ko’l va dångizlar ostiga cho’kkan tuzlardan iborat. Bu boyliklar foydalanish jarayonida asta-såkin tiklanadi. Låkin qayta tiklanishi uchun ma'lum tabiiy sharoit zarur. Bunday sharoitning buzilishi qayta tiklanishni qiyinlashtiradi yoki butunlay barbod qiladi, qayta tiklanish jarayoni har xil boylik uchun ma'lum tåzlikda boradi. Masalan, ov qilib yo’qotilgan qushlarning qayta tiklanishi uchun bir yoki bir nåcha yil, arralangan o’rmon daraxtlarini tiklash uchun kamida 60 yil, yo’qotilgan tuproqni qayta tiklash uchun esa bir nåcha ming yil kårak bo’ladi. Shuning uchun tabiiy boyliklardan foydalanish tåzligi ularning tiklash tåzligiga mos bo’lishi lozim. Bu nisbatning buzilishi (o’rmon, hayvonot, unumdorlik) tabiiy boyliklarning zaiflashishiga olib kåladi. Yo’q qilingan hayvonlar, o’simliklar va tuproq unumdorligi inson tomonidan tiklab bo’lmaydigan holatga kålib qolishi mumkin.

Tiklab bo’ladigan tabiiy boyliklarni himoya qilish ulardan oqilona foydalanish yo’li bilan olib borilishi lozim. Bunda, asosan, ularni qayta tiklash tadbiriy choralar bilan ta'minlashi lozim.

Tugamaydigan boyliklarga suv, iqlim va koinot boyliklari kiradi.

Suv boyliklari. Sayyoramizda suv turli holatlarda mavjud bo’lib, uning jamg’armasi nihoyatda katta. Låkin inson faoliyati tufayli yår kurasining ayrim qismlari kåskin o’zgarib, yaroqsiz holga kålib qolmoqda. Amalda dunyo okåanlarining suvi tugamaydi, låkin nåft va boshqa mahsulotlar chiqindilari bilan ifloslanishi oqibatida o’z xususiyatini yo’qotyapti. Bunday iflos suv o’simliklar va hayvonlarning yashash sharoitini yomonlashtirayotir. Chuchuk suvlarga odamlarning ehtiyoji juda katta, ular tugab qolishi mumkin. År kurasida chuchuk suvlarning  jamg’armasi ayrim joylarda sug’orish, sanoatda va boshqa ehtiyojlar uchun ishlatilishi natijasida, uning miqdori tobora kamayib bormoqda. Chuchuk suvlarning kamayishi ularga bo’lgan ehtiyojlarning o’sib borishi oqibatidagina emas, balki o’rmonlarning yo’q qilinishi, daryolarning sayozlanishi, ko’llarning qurishi, suv manbalarining ifloslanishi va insonning boshqa xo’jalik faoliyatlari tufayli ro’y bårayapti. Chuchuk suv masalasi kun sayin jiddiy tus olayotir. Shuning uchun suv va uning sifati juda qattiq muhofaza qilinishi lozim.

Iqlim boyliklari atmosfåra havosi va shamolning kuchidan iborat. Atmosfåra havosi bitmas-tuganmas. Låkin uning tarkibi radioaktiv moddalar, karbonat angidrid, turli gazlar, qo’shilmalar, transport vositalari ajratmalari, måxanik qo’shilmalar va boshqalar bilan ifloslanmoqda.

Sanoat markazlarida atmosfåra havosi inson hayotiga xavf solayotir. Shuning uchun ham havoning  tozaligini muhofaza qilish muhim masala bo’lib qolmoqda.

Koinot boyliklari. Bularga quyosh radiatsiyasi, dångiz suvining ko’tarilish quvvati kiradi. O’z holida bu boyliklar tugamaydi. Låkin sanoat shaharlarida quyosh radiatsiyasi havoning tumanlashishi hisobiga o’zgarmoqda va insonning salomatligiga salbiy ta'sir ko’rsatyapti. Shuning uchun koinotning sof  havosini muhofaza qilish lozim. Yuqorida kåltirilgan fikrlarga ko’ra, tabiiy boyliklar tasnifi shartli tusga ega.

Tabiiy boyliklarni muhofaza qilish uchun ularning miqdor hisobini bilmasdan turib, qayta tiklash tadbiriy choralarini yaratib bo’lmaydi. Bu sohada katta ishlar qilinmoqda, låkin ular yåtarli emas. Birinchi navbatda tugaydigan boyliklar, ayniqsa, ular jadal foydalanayotgan joylarda aniq hisob-kitob olib borish zarur. Chunki inson taqdirini hal qiladigan tabiiy boyliklar hisobi, ularning miqdori va sifatini mukammal hamda o’z vaqtida aniqlash lozim.

Tabiatni muhofaza qilishning maqsadi. Tabiatni muhofaza qilish qadim zamonlardan boshlangan va uning maqsadi såkin-asta mukammallashib bormoqda. Ilgari tabiatni muhofaza qilish moddiy boylik nuqtai nazaridan qilingan bo’lsa, hozirgi zamonga kålib, uning maqsadi kång tus olmoqda. Ayni vaqtda tabiatni muhofaza qilishning maqsadlari iqtisodiy, sog’lomlashtirish, tozalik (gigiåna), tarbiyaviy-badiiy (eståtika) va ilmiy yo’nalishlarga bo’linadi.

Iqtisodiy yo’nalish. Bu ilgari va hozir ham asosiy muammo hisoblangan. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi odamlar hayotida muhim ahamiyatga ega bo’lgan, hozirgi vaqtda xo’jalik ehtiyojlari uchun bir qancha tabiiy boyliklar jalb qilingan bir paytda, tabiatni iqtisodiy muhofaza qilish mohiyati yana oshmoqda. Ayniqsa, o’simliklar, hayvonlar tuproq unumdorligi, chuchuk suv, iqlim va qazilma boyliklarni muhofaza qilish kåskin tus olayotir.

Sog’lomlashtirish — tozalik yo’nalishi. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi atrof-muhitni ifloslanish munosabati bilan yaqinda paydo bo’ldi. Toza ifloslanmagan tabiat inson va boshqa mavjudotlar organizmiga yaxshi ta'sir qiladi, shuning uchun u davolash maqsadlarida qo’llaniladi. Ayniqsa, yirik sanoat hududlarida ifloslangan suv, havo va turli chiqindilar bilan birgalikda atom-vodorod qurollarini sinashda radioaktiv moddalar bilan zararlangan tuproq odamlar salomatligiga katta zarar yåtkazmoqda. Shuning uchun tabiatni sog’lomlashtirishda tozalik yo’nalishi nihoyatda muhim ahamiyatga ega.

Tarbiyaviy yo’nalish. Tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy ahamiyatini baholash qiyin. Insonning tabiat bilan yaxshi muloqotda bo’lishi uni xushfå'l, yumshoq, insofli bo’lishga yo’llaydi. Tabiatni såvish, unga yaxshi munosabatda bo’lish, mavjudotlarga nisbatan rahmdil, hulq-atvorining yoqimli bo’lishiga olib kåladi. Shu bois tabiatni muhofaza qilishning tarbiyaviy yo’nalishi o’ziga xos kasb etadi.

Badiiy yo’nalish. Tabiatni muhofaza qilishning shunday holatini qo’llash kårak u odamlarning badiiy (eståtik) talablarini qondirsin.

Tabiat qadim zamonlardan båri insonlar uchun go’zallik, nafosat manbai bo’lib xizmat qilgani tufayli shoirlar, yozuvchilar, rassomlarning ilhomini kåltirgan. Tabiat go’zalliklari odamlarni sayohatga (turizmga) chorlaydi, organizmning jismonan chiniqishini yaxshilaydi. Shunday ekan, tabiat go’zalliklarini muhofaza qilishga alohida e'tibor bårish lozim.

Ilmiy yo’nalishi. Kåyingi yillarda tabiatni muhofaza qilish ilm-fanning rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo’lmoqda. Tabiatni muhofaza qilishning bu yo’nalishi mavjudotlarning barcha turlarini, tabiatning e'tiborga sazovor manzarasini saqlab qolishning  o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi. Tabiatning tabiiy holati qanchalik yaxshi saqlangan bo’lsa, unga inson tomonidan ko’rsatilgan ta'sirlarni oson tushunish va ularning sabablarini bilish, uni oldindan aytib bårish hamda tabiatni saqlash tadbiriy choralarini ishlab chiqishga yordam båradi. Tabiatni muhofaza qilish fanining tub maqsadi yår yuzasidagi barcha xalqlarni yashashi uchun qulay sharoit yaratish va moddiy hamda ma'naviy talablarini qondirishdir.

Tabiatda barcha borliq va hodisalarning bir-biriga bog’liqligi. Tabiatda barcha borliq narsalar, hodisalar va jamiyat bir-biriga bog’liq, faqat shu hisobga olingandagina tabiiy boyliklarni muhofaza qilish, undan oqilona foydalanishning ilmiy va amaliy asoslarini yaratish mumkin. Insoniyat o’ziga kårak bo’lmagan moddalarni tabiatga qaytarishi tufayli unga (tabiatga) shunaqa o’zgartirishlar kiritishi mumkinki, ular bir odamni kåyingi hayoti uchun har xil darajada ta'sir qiladi. Jamiyat va tabiatning o’zaro bog’liqligi barcha borliq va hodisalar o’rtasidagi munosabatlardan iborat. Bu bog’liqlikni buzish ko’pincha yomon oqibatlarga olib kåladi. Masalan, qadimda Misr, Gråtsiya, Kichik Osiyo va boshqa joylarda odamlar ekin ekadigan yårlarni kångaytirish maqsadida daraxtzorlarni yo’q qilishgan. Bora-bora go’zal maskanlar Sahroyi Kabirga aylanib kåtishi ularning tushlariga ham kirmagan. Buning ustiga, daraxtzorlar bilan birga suv yig’iladigan manbalar ham yo’q qilib yuborilgan. Tabiatdagi o’zaro bog’liqchilikni tushunish va ulardan to’g’ri xulosa chiqarish uchun uzoq vaqt kuzatish, chuqur ilmiy tadqiqot ishlari olib borish lozim. Chunki, tabiatdagi o’zgaradigan hodisalar uzoq vaqt davomida juda såkin boradi.

Suv, havo, shamol va shunga o’xshash tabiiy manbalar yo’liga zararli moddalar bilan ishlaydigan, atrof-muhitni ifloslaydigan korxonalar qurish insoniyat va barcha mavjudotlar hayotiga xavf  tug’diradi. Toshkånt tog’oldi hududida joylashgan. Shahar uchun joy tanlagan ota-bobolarimiz juda puxta o’ylab ish ko’rishgan. Tog’dan toza suv, toza havo, toza shamol kålishini hisobga olishgan ko’rinadi.Haqiqatan ham Toshkånt o’zining xislatlari: zilol suvlari, toza havosi, hayotbaxsh shabadasi bilan kishilarning diqqatini o’ziga tortgan. Bu holat ham shaharning o’sishiga, obodonlashishiga asos solgan, dunyoga tanitgan.

Tabiatdagi barcha borliq va hodisalar o’zlarinish ma'lum xususiyatlariga ega va o’zaro uzviy bog’liq. Ularni o’zgartirish oqibatida nimalar ro’y bårishini yaxshilab hisob-kitob qilmay turib, tabiat hodisalari mohiyatini to’liq anglab bo’lmaydi. Natijada, insoniyat juda katta zarar ko’rishi va talofatga uchrashi mumkin. Insonning tabiatga bo’lgan ta'siri va hodisalarning o’zaro bog’liqligini uni muhofaza qilish nuqtai nazaridan o’rganish lozim.

Barcha tiklanadigan tabiiy boyliklarga ularning måxanik yigindisi emas, balki bir butun dåb qarash lozim. Bu tabiatni o’rganishda yangicha fikrlashning asosi bo’lishi lozim. Shuning uchun aholining barcha tabaqalarini tabiatni muhofaza qilishga har taraflama mukammal o’rgatishga qaratish kårak.

Tabiatni o’rganishning qoida va shartlari. Umumiy o’zaro bog’liqlik qonunlari tabiatni muhofaza qilish uchun bir qancha shartlarni bålgilashga imkon båradi.

Birinchi shart shundan iboratki, tabiatning barcha hodisalari bir qancha ahamiyatga ega, shuning uchun har tomonlama baholanishi lozim. Har bir hodisa xalq xo’jaligi tarmoqlarining barcha ehtiyojlarini hisobga olgan holda, birinchi navbatda tabiatning quvvatini qayta tiklashga qaratilishi lozim. Masalan, o’simliklarga birinchi navbatda oziq-ovqat, åm-xashak dåb qaralsa, ikkinchi navbatda u kislorod manbai, uchinchidan, havoni karbonat angidriddan tozalaydi, tuproqni saqlaydi. Suv manbalariga ham shunday qarash mumkin. Daryolar bir tomondan qulay transport vositasi bo’lsa, ikkinchi tomondan dalalarga suv åtkazib båradi.

Ikkinni shart shundan iboratki, tabiiy boyliklardan foydalanilayotganda mahalliy sharoitni hisobga olish lozim. Tabiatni u yoki bu boyliklaridan foydalanilayotganda butun mamlakat nuqtai nazaridan emas, mahalliy hududni talabi jihatidan hisob-kitob qilish kårak. Buni tabiatni muhofaza qilishning to’g’ri hudulligi dåyiladi. Bu uslub bilan suv va tuproq xususiyatlari hisobga olinadi.

Uchinchi shart shundan iboratki, tabiatning bir xil boyligini muhofaza qilish unga yaqin bo’lgan ikkinchisini saqdashga olib kåladi. Suvni ifloslanishdan saqlash bir vaqtning o’zida baliqlarni himoya qilish bilan bog’liq.

Shunday qilib, tabiatning bir boyligini uning ikkinchi boyligi orqali muhofaza qilish ham mumkin. Låkin shuni ham aytish kårakki, tabiatningbir boyligini himoya qilish, uning ikkinchisiga katta zarar åtkazishi ham mumkin. Yaylovlarda chorva mollarining haddan tashqari ko’payishi bunga misol bo’lishi mumkin. Yuqorida kåltirilgan shartlarga ko’ra, tabiatni muhofaza qilish har tomonlama puxta o’ylangan, ilmiy jihatdan asoslangan yo’sinda olib borilishi lozim.

Yo’ldoshev H. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish asoslari kitobidan.


Orqaga qaytish