Referatlar

5660 marta o'qildi
TANGACHA QANOTLILAR TURKUMI

Fan: Zoologiya

Kapalaklar, kunduzgi kapalaklar: karam kapalagi, tunlam kapalaklar: olma qurti, goza tunlami, xona kuyasi, tut ipak qurti.

 

 

O’zbekiston Respublikasi alq talim vazirligi

Respublika  bolalar  kutubhonasi.

Fan: Zoologiya

 

TANGACHA  QANOTLILAR  TURKUMI

 

Kapalaklar, kunduzgi kapalaklar: karam kapalagi, tunlam kapalaklar: olma qurti, goza tunlami, xona kuyasi, tut ipak qurti.

 

Tuzilishi va hayot kchirishi. Kapalaklar r yuzida kng tarqalgan. Qanotlari mayda, rangli tangachalar bilan qoplangan. Og’iz organlariso’ruvchi xartumdan iborat. Qurtlarining ko’krak oyo’qlari bilan birga 3-5 juft soxta qorin oyo’qlari ham bo’ladi. Qorin oyo’qlar bo’g’imlari bo’lmasligi bilan haqiqiy ko’krak oyo’qlardan farq qiladi. Bosh qismida bir juft mo’ylovlari va murakkab ko’zlari bor. Uzun xartumi boshining ostida spiral shaklida taxlanib turadi. Ko’pchilik turlari, ayniqsa tropik kapalaklar juda chiroyli bo’ladi. Qanotlarining rangi tangachalardagi pigmntlar bilan bog’liq bo’ladi. Voyaga yetgan kapalaklar  asosan gul nktari bilan oziqlanadi. Gulga qo’ngan kapalak xartumini yoyib gulning ichiga botiradi va nktar so’ra boshlaydi. Ayrim kapalaklar voyaga yetganda oziqlanmaydi.

Kapalaklar qurtlarining og’iz organlari kmiruvchi tipda tuzilgan. Qurtlar o’simlik to’qimasi bilan oziqlanadi. Ular orasida mvali daraxtlar va ekinlarga katta ziyon tkazadigan turlari ko’pchilikni tashkil etadi. Bir qancha kapalaklar qurtlari g’alla, un, yung, mum va boshqa qimmatbaho mahsulotlar hamda matriallar bilan oziqlanadi.

Kapalaklar sutkaning qaysi davrida faol hayot kchirishiga ko’ra kunduzgi va tungi kapalaklarga bo’linadi. Kunduzgi kapalaklar uchishi, oziqlanishi, ko’payishi sutkaning yorug’ davriga to’g’ri kladi. Kch kirishi bilan ular pana joy to’pib, yashirinib oladi. Tungi kapalaklar, aksincha kunduz kunlari pana joyda yashirinib, kchqurunlari va tunda faol harakat qiladi.

Kunduzgi kapalaklar gavdasi bir tkis yo’g’onlikda, nisbatan ingichka, mo’ylovlari to’g’nog’ichsimon;  qanotlari juda kng, qo’nganida tanasi ustida  vrtikal  taxlanib turadi. Ular skin qanot qoqib uchadi. Tunlam kapalaklar qanoti qisqa va ensiz bo’lib, qo’nganida qorin qismini yopib, ikki tomonga Yoyilib turadi. Tunlamlar tz-tz qanot qoqib uchadi.

Ko’pchilik kunduzgi kapalaklar katta iqtisodiy ahamiyatga ega emas. Ular tabiatda odamga esttik zavq bruvchi hayvonlar sifatida himoya qilinadi. O’simliklar zararkunandasi sifatida karam kapalagi ko’pchilikka ma'lum.

Karam kapalagi oq kapalaklar oilasiga mansuv bo’lib, uning oldingi qanotlari chti qoramtir rangda va qora dog’lari bo’lishi bilan boshqa oq kapalaklardan farq qiladi. Kapalak qurtlari karamdoshlar oilasiga mansuv o’simliklarga, ayniqsa karamga ko’proq ziyon tkazadi. Urg’ochi kapalak karam bargiga to’p-to’p  qilib 20 dan 200 gacha tuxum qo’yadi. Qurtlari dastlab barg plastinkasi yuzasini qirib, kyinroq bargning mag’zi bilan oziqlanadi. Bargdan yirik tomirlar qoladi. Qurtlar o’sib yog’och dvorlar shoxiga chiqib oladi va ipchasi Yordamida vrtikal holda osilib, g’umbakka aylanadi. Bir yilda kapalakning bir ncha bo’g’ini rivojlanadi. Kapalak qurti birmuncha shimoliy mintaqalarda karamga juda katta ziyon tkazadi. O’rta Osiyoda kapalak tog’ oldi hududlarida tarqalgan. Bu kapalakni bahor va yoz oylarida Toshknt shahridagi hiyobonlarda ham uchratish mumkin.

O’rta Osiyoning tog’oldi va tog’li hududlarida yirik va juda chiroyli kunduzgi kapalaklar-sadafdorlar, satirlar va lkanli kapalaklar uchraydi. Ularning qurti yovvoyi o’simliklar bilan oziqlanganidan zararkunanda hisoblanmaydi.

Olma mvaxo’ri kapalagi juda kng tarqalgan tunlamlardan hisoblanadi. Ularning qurtlari olma, olxo’ri, ba'zan nok, o’rik mvalariga katta zarar tkazadi. Olma mvaxo’ri qurti barglar va yosh mvalarga bittadan, hammasi bo’lib 100 ga yaqin tuxum qo’yadi. Bir hafta ichida tuxumdan juda mayda qurtchalar chiqadi. Bargdagi qurtchalar dastlab bargning yumshoq to’qimalari, kyinroq yosh mvalar bilan oziqlanadi. Qurtchalar dastlab yosh mva po’sti ostidagi yumshoq to’qimasini ydi. Kyin mva ichiga  o’tadi va urug’ini b bitiradi. Shundan so’ng u boshqa mvaga o’tadi. Qurtlar bir oy o’sib rivojlangandan so’ng mva ichidan chiqadi va daraxt po’stlog’i yoki daraxt tanasidagi biron kovakka kirib olib, pilla o’raydi va g’umbakka aylanadi (50-rasm).

Olma mvaxo’rining  bir mavsumda bir ncha bo’g’ini rivojlanadi. Birinchi bo’g’ini bahor oylarida yoki yozning boshida, ikkinchi bo’g’ini yozda tishib chiqadi. Kuzgi qurtlar olma daraxti poyasi pastki qismi Yoki tuproq zarralari orasida yashirinib qishlaydi. Qurtlar bahorda g’umbakka, so’ngra kapalakka aylanadi. Kapalaklar bahorda olma daraxtlari gullab, mva tuga boshlagan davrda ucha boshlaydi.

Qurt tushgan olmani uning shakli notkis bo’lishi va qurt ekskrimnti bilan qoplangan tshikcha bo’lishidan oson bilib olish mumkin. Zararlangan olmaning ichidagi qurt ochgan yo’llar ham uning ekskrimnti bilan qoplangan bo’ladi. Qurtlagan olma mvasi tz chiriy boshlaganligi sababli uzoq saqlanmaydi.

G’o’za tunlami g’o’zaning eng xavfli zararkunandalaridan biri hisoblanadi. Tunlam 200 ga yaqin o’simliklarni zararlaydi. Kapalagining kattaligi 30-40 mm, sarg’ish tusli bo’ladi. Ko’sak qurti db ataladigan qurtlari 40-45 mm ga tadi; tanasining rangi sarg’ish-och yashildan to’q yashilgacha o’zgarib turadi. Orqa va yon tomonlarida oqish va to’q qo’ng’ir rangli chiziqlari bo’ladi.

G’o’za tunlami qurti g’o’zaning shona va ko’saklari bilan oziqlanadi. Bitta qurt rivojlanishi davomida 19-20 tup g’o’zaning hosil tugunchalarini zararlashi mumkin. Zararlangan shonalar va yosh ko’saklar to’kilib ktadi. Kchroq zararlangan ko’saklarning tolasi sifatsiz bo’ladi.

G’o’za tunlami kapalakgi aprl-may oylarida uchib chiqadi. Urg’ochi kapalaklar gul nktari bilan oziqlanadi va 300-3000 gacha tuxum qo’yadi. Qurtlarning rivojlanishi 12-20 kun, kapalaklariniki juda kam (300 gacha)tuxum qo’yadi. Tuxumdan chiqqan qurtlar asosan Yovvoyi o’simliklarni zararlaydi. Ikkinchi va uchinchi bo’g’in kapalaklari g’o’zaning shona va ko’saklarini zararlaydi.

G’o’za tunlami dukkakdoshlar, pomidor, kanop, makkajo’xori, tamaki kabi o’simliklarga ham zarar tkazadi.

Xona kuyasi kapalagi juda mayda sarg’ish tusda. Kuya kapalaklari qatoriga po’stin kuyasi, gilam kuyasi va kiyim-bosh va boshqa matolarga zarar tkazuvchi kuyalar kiradi. Xona kuyasining qurti mayda, oqish rangli bo’lib, yung va tri hamda ulardan tikilgan kiyim-kchak va boshqa buyumlar bilan oziqlanadi. Qurtlar maxsus qin yasab, uning ichida g’umbakka aylanadi.

Tut ipak qurti xonakilashtirilgan kapalak hisoblanadi. Uning ajdodlari bunlan 5000 yil ilgari tabiatda Yovvoyi holda uchragan, lkin kyinroq qirilib kyetgan. Ipak qurtining vatani Himolay tog’lari bo’lgan dgan taxmin mavjud.

Tut ipak qurti kapalagining qanotlari oqish, qalin tukchalar bilan qoplangan. Qurtlari ham oqish rangli, qorin bo’limi orqa qismida shoxsimon o’simtasi bo’ladi. Qurtlar faqat tut daraxti bargi bilan oziqlanadi. Kapalaklarning og’iz organlari rduktsiyaga uchragan bo’lib, oziqlanmaydi.

Ipakchilik. Tut ipak qurti olish maqsadida boqiladi. Ipak to’qimachilik sanoati uchun qimmatbaho xomashyo hisoblanadi. Ipakchilik O’rta Osiyo rspublikalarida xalq xo’jaligining muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Bundan 5000 yil ilgari qadimgi odamlar Xitoyda ipak qurti boqish bilan shug’ullana boshlagan. Bizning mamlakatimizda esa ipak qurti boqish bundan 1400 yil ilgari boshlangan. Hozir ipakchilik Xitoy, Yaponiya, Ko’rya, Kichik Osiyo va Janubiy vropa  mamlakatlarida, O’rta Osiyo va Kavkazorti rspublikalarida rivojlangan.

Ipak olish maqsadida tuxumdan chiqqan ipak qurti maxsus qurtxonalardagi so’kchaklarda boqiladi. Kichik yoshdagi qurtlar mayda qirqilgan yosh barglar bilan oziqlanadi. O’rta va katta yoshdagi qurtlarga barg qirqilmasdan briladi. Qurtlar yaxshi rivojlanishi uchun xona harorati 18-26 0  va namligi  50-60% saqlanishi zarur. Qurtlarningtrivojlanishi 3-4 hafta davom etadi. Shu davr ichida ular 4 marta po’st tashlaydi, 5 yoshni o’tadi. Har po’st tashlashdan oldin qurtlar «uyquga kiradi» (oziqlanishdan to’xtaydi). Dastlabki uyqusi bir ncha soat davom etganidan uncha szilmaydi. Oxirgi uyqusi bir ncha kun davom etadi. 5 yoshga to’lgan qurtlar pilla o’rashga kirishadi. Ularning maxsus ipak bzlaridan ajralib chiqqan suyuqlik havoda qotib ipakka aylanadi. Pilla o’rash 3 kun davom etadi. Qurt pilla ichida po’st tashlab, g’umbakka aylanadi. G’umbaklik davri 2-3 hafta davom etadi. Har qaysi qurt hayoti davomida 20-25 g (shundan 75-80 % 5 yoshida) barg ydi. Ymg’mb olingan pillaning bir qismi tuxum ochirish zavodlariga yuboriladi. Erta bahorda ulardan yana qurt ochiriladi va xo’jaliklarga tarqatiladi.

Pillaning ikkinchi qismi qayta ishlash ko’rxonalariga yuboriladi. U rda issiq suv yokip issiq havo ta'sir ettirib . ichidagi g’umbaklar nobud qilinadi va quritiladi. Shundan so’ng ipak yigiruv fabrikalariga yuboriladi va ulardan ipak yigiriladi.

 

Yuklab olish Yuklab olish


Orqaga qaytish