Matbuot xizmati

5542 marta o'qildi
Oilada kitobxonlik

03.07.2012

Kitob haqida har qancha gapirish, uning sifatlarini soatlab maqtash mumkin. Sababi, eng yaqin do’st, eng zarur hamroh bo’lgan kitob, insoniyat kashf etgan ixtirolarning eng buyugi va eng qadrlisi, zamonlar o’tsada, o’z o’rnini hch nimaga bo’shatib brmagan mo’jizadir. Donolar kitob, kitobxonlik haqida fikr bildirar ekan, adabiyotlar bilan oshno qalbga hch qachon yomonlik in qurmasligini ta'kidlashadi.

Kitob haqida har qancha gapirish, uning sifatlarini soatlab maqtash mumkin. Sababi, eng yaqin do’st, eng zarur hamroh bo’lgan kitob, insoniyat kashf etgan ixtirolarning eng buyugi va eng qadrlisi, zamonlar o’tsada, o’z o’rnini hch nimaga bo’shatib brmagan mo’jizadir. Donolar kitob, kitobxonlik haqida fikr bildirar ekan, adabiyotlar bilan oshno qalbga hch qachon yomonlik in qurmasligini ta'kidlashadi. Ayniqsa, bolaligidanoq kitobga mxr qo’ygan insonlarning jamiyatda o’z o’rni, odamlar orasida obro’  etibori aloxida bo’ladi.

Doimo kitob va kitobxonlik haqida so’z ktar ekan, kitob o’qishni ham o’rgatish, bolalarni badiiy adabiyot bilan oshno qilishda qandaydir usullardan foydalanish krakmi yoki yo’q, dgan savollar kun tartibiga chiqavradi. Ko’pchilik, kitob o’qishni o’rgatmasa ham bo’ladi, u kishining o’ziga bog’liq. Agar kimningdir kitobga mhri baland ekan bu o’z-o’zidan shakllangan odat, dydi. Bugun bolasining kitob o’qimasligidan, tlvizoru tlfondan bo’shamasligidan noliyotgan ota-onalarning o’zlari kitob o’qirmikan, bolalariga har kuni bo’lmasada oyda, yilda bir marta kitob sovg’a qilarmikan?

Xalqda «qush uyasida ko’rganini qiladi» dgan gap bor. Dmak, ota-ona kitobxon bo’lsa, bola ham ulardan o’rnak oladi.

— Xar bir ota-ona farzandining klajagiga mas'ul ekan, uni moddiy jihatdan to’la ta'minlash bilan birga, ma'naviy olamini boyitadigan, aqlini pshlaydigan, dunyoqarashini kngaytiradigan jihatlarga ham e'tibor qaratishlari lozim. Agar uyda ota-onaning o’zi kitobxon, kitob o’qishni svuvchi, uyga kitob ko’tarib kluvchi bo’lsa, bu odat bolada ham asta-skin shakllana boradi, — dydi suhbatdoshimiz, uch farzandning onasi Dilafro’z Rahmatullava.

—  Maktabda kutubxonachi bo’lib ishlayman. Bolalarni badiiy adabiyotga qiziqtirish, ularda kitobxonlik ko’nikmalarini shakllantirish uchun amaliy ishlarni olib boramiz. Kutubxonada kitobxonlikni targ’ib qilish, uning inson hayotidagi o’rnini ko’rsatishga oid suhbatlar, «Eng kitobxon o’quvchi», «Eng ko’p sh'r biladigan o’quvchi», «Eng dono o’quvchi» «Kitobsvarlar bayrami», «Kitob bizning do’stimiz», «Kitob marafoni» kabi tadbirlarni muntazam o’tkazib turamiz. O’quvchilar bilan ish olib borish jarayonida ularning nimalarga qiziqishini, qanday adabiyotlarni ko’proq o’qishini ham bilib olamiz.

Bir bola sinfdagi eng past o’zlashtiruvchi o’quvchi edi. Kutubxonaga o’quv yili boshidayoq a'zo bo’lardiyu, shu bo’yi biror kitob olib o’qimas, tadbirlardaku, umuman qatnashmasdi. Bir kuni darsdan so’ng u bilan birga ktdim. Suqbat jarayonida shu narsa ma'lum bo’ldiki, uning ota-onasi xorijga ishga ktgan, buvisi bilan yasharkan. Buvisi esa, tabiiyki, qornini to’q, ustini but qilib, nazoratsiz oldirmayapman, shuning o’zi kifoya, db o’ylarkan...

Bolaning samimiy so’zlaridan shu narsa ayon bo’ldiki, uning kitob o’qigisi, o’qigan asari haqida kim bilandir fikr almashgisi klarkan. Shundan so’ng unga yoshiga mos kitoblar tavsiya qilib, o’qib bo’lgach, mnga fikrlarini aytishi lozimligini tushuntirdim. O’quv yili oxirida u eng ko’p kitob o’qigan bola sifatida e'tirof etildi, — dydi Dildora To’ychiva.

Kitob o’qish yaxshi, lkin eng muhim narsa qanday kitobni o’qishdir. Bu haqda adib Asqad Muxtorning shunday fikrlari bor: «O’qishlar har xil bo’ladi. Birov ermak uchun o’qiydi, birov hordiq chiqarish uchun; birov o’qiyotgan kitobini ilmiy tahlil qilish uchun, ya'ni «burch yuzasidan». Birov bo’lak mashg’ulot bo’lmaganidan, vaqt , o’tkazish uchun, birov nimanidir bilib olish uchun, birov asardagi voqaga, qahramonning taqdiriga qiziqib o’qiydi». Hamma gap qanday kitobni, nima uchun o’qishda.

Ha, odamzodning yaxshi yashashi uchun zarur bo’ladigan, uning ongu tafakkurini o’stiradigan kitoblarni o’qish lozimligi haqida ko’p gapiramiz. Kitobxonlikni bolalikdanoq shakllantirish uchun nimalarga ahamiyat brish krak, dgan savolga poytaxtimizdagi 248-maktabning boshlang’ich sinf o’qituvchisi Norxon Hamdamaliva shunday javob bradi:

— Boshlang’ich sinfdanoq bolalarni o’qishga qiziqtirish uchun turli usullarni qo’llaymiz. Ular bilan ertaklar o’qiymiz, eng muhimi, ota-onalar bilan suhbatlarda ham bolalarning kitobga bo’lgan mhrini oshirish borasida gaplashamiz. Ayrim ota-onalar farzandining moddiy ahvolini yaxshilash bilan birga ma'naviy dunyosini ham boyitib borish krakligini ko’p ham anglab ytmaydilar. Kitobni svish, uni ardoqlash krakligi haqidagi nasihatlarimizdan so’ng bolalarning o’zi kutubxonaga srqatnov bo’lib qoladi. Bolani kitobxonlikka o’rgatish uchun har bir ta'til oldidan ularga o’qishlari uchun kamida bsh-oltita adabiyotlar ro’yxatini braman. Yozgi ta'tilga chiqayotgan bolalar uchun 15—20ta kitob o’qish krakligini aytaman. Ular kitob o’qish «mazasi»ni tushunib qolgach, kyinchalik bu mashg’ulot odatga, so’ng ehtiyojga aylanadi. Ko’pincha sobiq o’quvchilarimni ko’rib qolsam, ular «Ustoz, yaxshiyam o’shanda falon kitobni o’qitgan ekansiz, mana bugun farzandlarim ham o’sha kitobni o’qiyapti, bu kitobni o’qiganmisiz, dadajon, oyijon dganda, uyalib qolmayapman», dya minnatdorlik bildirishadi. O’quvchilar bilan o’tkazadigan tadbirlar davomida ular kitob bilim  manbai ekanligini  kitobsvarlikning hikmatini o’rganadilar. Tadbirga tayyorlanish davomida ertaklardan parchalar sahnalashtiradilar, hikmatli so’zlarni yodlaydilar, shuningdk, kitob haqidagi sh'rlarni aytadilar. Ertak, fantastik, badiiy, ilmiy-ommabop, ilmiy-txnikaviy kitoblar borligini bilib oladilar. Sinf kutubxonasi tashkil etganmiz. Unda o’zbk va boshqa xalqlarning ertaklari, X.To’xtabov, A.Obidjon, T.Adashbo-v, Janni Rodari, X.Andrsnning kitoblari o’rin olgan.

Oilada kitobxonlikni an'anaga aylantirish uchun nima qilish krak, dgan savolga javob olish uchun svimli adibimiz Asqad Muxtorning o’g’li Tmur Muxtorovning xotiralari bilan qiziqdik: — Dadam tunlari ishlashga odatlangan edi. Kchki taomdan so’ng biroz dam olardilar, kyin mni, ukam Eldorni uyquga kuzatardilar. U kishi shunchaki «Bor uxla» dmasdilar, balki bizga biror-bir  kitobni o’qib brardilar. Bu har kuni takrorlanardi. Dadam o’qib brgan asarlar hanuzgacha xotiramda saqlanib qolgan.

Dadam qomusiy bilimga ega ziyoli edi. Bugun yoshim ulg’aygan bo’lsa ham, hamon dadamning bilim doirasini, tafakkur ko’lamini kngaytirish uchun bir umr o’z ustida tinmay ishlaganlari hayratga soladi. Umrining oxirida «Eynshtyn hayoti», «Gyot bilan mubohasalar», «Dostovskiyning so’nggi yili», ««B.Pastrnak (biografiyasiga oid matriallar)» kabi kitoblarni o’qib chiqqanlar. U kishining kitobxonligi bizga ham o’tgan.

Yurtboshimiz o’zining «Yuksak ma'naviyat — ngilmas kuch» asarida «Xar qaysi millatning o’ziga xos ma'naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda, hch shubhasiz, oilaning o’rni va ta'siri bqiyosdir. Chunki insonning eng sof va pokiza tuyg’ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag’rida shakllanadi. Bolaning xaraktrini, tabiati va dunyoqarashini blgilaydigan ma'naviy mzon va qarashlar — yaxshilik va ezgulik, olijanoblik va mhr-oqibat, or-nomus va andisha kabi tushunchalarning poydvori oila sharoitida qaror topishi tabiiydir», dya ta'kidlaydi.

Dmak, kitobxonlikni shakllantirish, bolalar ma'naviyatini yuksaltirishga qaratilgan har qanday ezgu ish oiladan boshlanmog’i zarur. Oilada kitobsvarlikni yaxshi an'anaga aylantirish uchun nimalar qilish krak? Yuqori Chirchiq tumanidagi 33-maktabning matmatika fani o’qituvchisi Yulduz Bobobkova:

— Oylik maosh olinganda xarajatlar uchun pul taqsimlanadi. Oziq-ovqat, kiyim-kchak uchun sarflanadigan pullar doimo rja asosida ishlatiladi. Oilada bolalarning kitobga bo’lgan qiziqishini shakllantirish, uni rivojlantirish uchun ota-ona bolalarni kitob do’koniga olib borishi va bola o’yinchoq yoki kiyim tanlagandk, o’zi kitob tanlashi krak. To’g’ri, ba'zida bolajonlar yorqin rangli rasmlari bor, ota-onaga yoqmaydigan kitoblarni tanlashi mumkin. Xar safar kitob tanlay bilishga odatlangan bola kyinchalik qanday kitobni olib o’qish krakligiyu, qaysi bir kitobni olmasa ham bo’lavrishini o’zi tushunib ytadi. Agar har bir ota-ona bir yoki ikki yil davomida vaqti-vaqti bilan yuqoridagi vazifani odatga aylantirib olsa, bolada kitobga mhr uyg’onadi.

Xulosa qilib aytganda, har bir yaxshi odat va an'anani shakllantirish va mustahkamlashda ota-onaning ibrati eng yaxshi tarbiya usulidir.

Sharifa   MADRAHIMOVA, «Marifat»  muxbiri   2012y. 29 fvral  “Marifat”

 


Orqaga qaytish