Mashxur shaxslar

5358 marta o'qildi
Abel Tasman (1603-1659)

 Abl Yansson Tasman mashhur golland dngizchi sayyohi, tadqiqotchi va savdogar. 1642-1644 yillar davomida tashkil etgan dngiz sayohatlari tufayli dunyo sayyohlari va gograflari tomonidan tan olingan. Abl Tasman yvropaliklardan birinchi bo’lib Yangi Zlandiya, Tonga va Fiji orollariga ytib borgan va bu hududlarning xususiyatlarini tasvirlab brgan.

ABL TASMAN

(1603 — 1659)

 Abl Yansson Tasman mashhur golland dngizchi sayyohi, tadqiqotchi va savdogar. 1642-1644 yillar davomida tashkil etgan dngiz sayohatlari tufayli dunyo sayyohlari va gograflari tomonidan tan olingan. Abl Tasman yvropaliklardan birinchi bo’lib Yangi Zlandiya, Tonga va Fiji orollariga ytib borgan va bu hududlarning xususiyatlarini tasvirlab brgan. Tasman tomonidan amalga oshirilgan dngiz ekspditsiyalari natijasida Avstraliyaning yaxlit matrik ekanligi isbot qilingan. Chunki Tasman Karpntariya qo’ltig’i va Avstraliyaning shimolig’arbiy qirg’oqlariga yaqin hududlardagi o’sha paytlarda dunyo xaritasida mavjud bo’lgan "oq dog’lar"ni bartaraf etgan. Uning sayohatlari natijasida Avstraliya matrigining g’arbiy qirg’oqlari hozirgi zamon xaritalaridagi ko’rinishga ega bo’lgan.

Abl Tasman 1603 yilda Gollandiyaning Groningn shahri chkkasida tug’ilgan. 30 yoshga to’lgach, "Ost Indiya" kompaniyasining kmasiga ishga yollanib, Malayya arxiplagining ko’pgina orollarini kzib chiqqan. 1636 yilda Tasman Gollandiyaga qaytgan, ammo ishi yurishmagach, 1638 yilda yana Yava oroliga yo’l olgan. Oradan bir yil o’tgach, Bataviyada (hozirgi Indonziyaning Jakarta shahri) Gollandiya Hindistonining gnral-gubrnatori Van Dimn Tinch okanining shimoliy qismiga uyushtirgan ekspditsiyadagi ikki kmadan birining kapitani etib tayinlangan.

Abl Tasman ekspditsiyasining asosiy vazifasi go’yoki "ispanlar tomonidan kashf qilingan sirli orollarni qidirib topish" edi. O’sha paytlarda vropaliklar orasida bu orollar oltin va kumushga boy dgan mish-mishlar yurardi. Ammo ekspditsiya Tinch okani bo’ylab shimolga, Kuril orollariga qadar suzib borib, hch qanday sirli orollarni topolmagan. Ammo bu sayohat Tasmanning usta dngizchi bo’lib tishishida katta ahamiyat kasb etgan.

1642 yilda Van Dimn Avstraliya yoki Janubiy matrik bilan Yangi Gvinya tutash yoki tutash emasligini tkshirish maqsadida ekspditsiya tashkil etgan. Ekspditsiyaga yosh kapitan A.Tasman rahbar etib tayinlanib, unga Yavadan vropaga eng yaqin dngiz yo’lini topish ham topshirilgan. A.Tasman 1642 yil 14 avgustda yo’lga chiqib, o’sha yili 5 sntyabrda Mavrikiy oroliga ytib klgan. 8 oktyabrda sayyoh ushbu oroldan janubga, so’ngra janubi-sharqqa qarab suzgan. 6 noyabrda esa Tasman kmalari 49°4' janubiy knglikka ytgan, ammo bo’ron tufayli undan janubga suzib bora olmagan. Shundan kyin sayyoh 44" janubiy knglik bo’ylab 150° sharqiy uzunlikkacha va so’ngra sharq tomonga 160° sharqiy uzunlikkacha suzishni rjalashtirgan.

1642 yilning 24 noyabrida Tasman ekspditsiyasi juda baland qirg’oqni ko’rib qolgan. Bu Tasmaniya orolining janubi-g’arbiy qismi bo’lib, Tasman ekspditsiyasining gografi J.Uokrning fikricha, Makauori-Xarbor qo’ltig’idan shimolroqdagi qoyali qirg’oq  edi. A.Tasman bu yrlarni xaritaga tushirib, natijada Vandimn rini Nyts ri bilan tutashtirgan. Shu tariqa Tasmaniya Avstraliya matrigining turtib chiqqan sriga aylangan va uni XIX asr boshlarigacha bo’lgan barcha xaritalarda shunday tasvirlashgan.

1642  yil 5-13 dkabr kunlari Tasmaniya va Avstraliyani Yangi Zlandiyadan ajratib turuvchi dngizni ksib o’tib, janubiy orolning kyinchalik Jyms Kuk tomonidan Fruell burni db atalgan shimoli-g’arbiy chkkasiga ytib borishgan. Bu burunni aylanib o’tib, A.Tasman ikkala orolni ajratib turuvchi bo’g’izni (hozirgi Kuk bo’g’izi) topgan.

1643 yilning 4 yanvarida Tasman Yangi Zlandiyaning eng chkka shimoli-g’arbiy nuqtasiga ytib borgan, ammo dngizda turgan bo’ron sayyohga Shimoliy orolni to’la o’rganish imkonini brmagan. Shuning uchun ham Yangi Zlandiya o’sha zamon xaritalarida Janubiy matrik (Avstraliya)ning bir qismi bo’lib qolavrgan. Faqatgina Tasman sayohatidan kyin oradan 127 yil o’tgach, 1770 yilda J.Kuk tomonidan bu yrlarning to’liq xaritasi tuzilgan va u Janubiy matrikning qismi emas, balki maydoni Buyuk Britaniyanikidan kattaroq bo’lgan ikkita katta oroldan iborat ekani isbot qilingan.

Sayyohning zamondoshlari bu kashfiyotlarga unchalik e'tibor qilmagan bo’lishsa-da, Avstraliya qirg’oqlarini to’la tkshirgan ingliz sayyohi Jyms Kuk ularga yuqori baho brgan. Kukning fikricha, uning "birinchi va ikkinchi dngiz sayohatlarining muvaffaqiyati Abl Tasmanning qoldirgan ma'lumotlari bilan bvosita bog’liq".

Kyp-York yarimorolining Yangi Gvinyaga tutash yoki tutash emasligini tkshirish uchun Tasman 1644 yilda uchta uncha katta bo’lmagan kmada sayohatga chiqqan. Tasman Kyp-York yarimorolining g’arbiy qirg’oqlaridan o’tib, Karpntariya qo’ltig’ining janubiy qirg’oqlari bo’ylab suzgan. Bir qator kichik orollarni kashf etib, Avstraliyaning hali o’rganilmagan shimoli-g’arbiy qirg’oqlarini 21° janubiy knglikka qadar tkshirgan. Sayyoh birinchi bo’lib Avstraliyaning qirg’oq chiziqi Shimoli-g’arbiy burundan Karpntariya qo’ltig’igacha uzluksiz ekanini isbot qilgan.

Dunyo gografik kashfiyotlari tarixiga qo’shgan qissasiga ehtirom sifatida Avstraliyaning janubiy qirg’oqlaridagi Tasmaniya oroli, Tinch okanidagi Avstraliya va Yangi Zlandiya oralig’idagi dngiz va undagi botiq, Tasmaniyaning ma'muriy markazi Xobart shahridagi1,3 km. uzunlikdagi ko’prik, Tasmaniya orolidagi magistral yo’l, Yangi Zlandiyadagi milliy bog’, tog’ cho’qqisi, ko’l, qo’ltiq va ma'muriy birlik Abl Tasman nomi bilan atalgan.

Jaloliddin IBODOV,

Singapur Mnjmntni rivojlantirish

instituti 4-bosqich talabasi


Orqaga qaytish