Matbuot xizmati

4487 marta o'qildi
Zamondan ortdagi odamlar

13.07.2012

Txnika taraqqiyoti asri — har kuni yangi bir kashfiyot yaratilayotgan, hayotimizga robotlarning tobora ko’proq kirib klayotgan bir vaqtda dunyoning bir chkkasida sanoqni ham bilmaydigan insonlar yashab klmoqda, dsak ishonasizmi?

Zamondan ortdagi odamlar

Txnika taraqqiyoti asri — har kuni yangi bir kashfiyot yaratilayotgan, hayotimizga robotlarning tobora ko’proq kirib klayotgan bir vaqtda dunyoning bir chkkasida sanoqni ham bilmaydigan insonlar yashab klmoqda, dsak ishonasizmi?

Amazonkaning  Maysi  daryosi qirg’oqlarida   300-400  kishidan iborat Parixa qabilasi istiqomat qiladi. Ularning asosiy turmush tarzi   tmirchilik   va    ovchilik hisoblanadi. Bu odamlar o’zlarini zamondan orqada qolgan db bilmay, balki   o’z   hayotlaridan   mamnun yashaydilar. Ular o’zlarini "binoyidk odamlar" db atashadi. Ularga eng yaqin qon-qardosh qabila hindularning Mura qabilasi hisoblanadi. Xozirgi davrga klib, Mura qabilasi o’z tili, tarixi va madaniyati borligi bilan Parixa qabilasidan ajralib turadi. Parixa qabilasining esa na madaniyati, na tarixi bor. Gap shundaki, ularning tili so’zlarga eng kambag’al til hisoblanadi. Alifbosida bor yo’g’i 3 ta unli va 8 ta undosh harf bor. Ularda sanoq sistmasi umuman mavjud emas, sanashni umuman bilmaydilar. Son o’rnida ma'lum bir so’zlarni ishlatadi. Parixaliklar bu so’zni har xil talaffuz qilib, "1" va "2" sonlarini ayta oladilar. Lkin bu bilan ularni intllkt jihatidan rivojlanmagan, dya olmaymiz. qabila a'zolari birlik va ko’plik farqiga bormaydi, buning o’rniga ularda taqqoslovchi "kichkina" va "katta" so’zlari ko’p ishlatiladi.

XVIII asrda vropaliklar ilk bor bu qabila a'zolari bilan muloqotga kirishganlar. vropaliklarni ajablantirgan holat —piraxa qabilasi a'zolari olib borgan savdo-sotiq ishlari bo’lgan. Gohida ular ikkita pat evaziga parixatdagi bor qimmatbaho buyumlarni so’rashsa, ba'zida juda qimmat buyum evaziga arzimagan yarim stakan "olovli ichimlik"ni talab qiladi.

Bu qabila odamlari ranglarni o’zlaricha talqin qilishadi. Ularda ranglar dyarli mavjud emas. Faqat ikkitagina och va to’q so’zlari bilan ular olamdagi o’zgarishlarni bir-biriga ytkazishadi.

Parixa qabilasi a'zolarining tarixi yo’q. Qabiladagi eng kksa insonning shaxsiy xotirasigina bor. O’z boshidan o’tkazgan voqa va hikoyalardan boshqa yozma manbalar mavjud emas.

O’z qabilasiga mos diniy marosimlar bo’lishi shartligi ularga yot. Xalq hunarmandchiligi va madaniyatining har qanday shakllari umuman mavjud emasligi bu qabila dunyoda eng qoloq, zamonamizdan juda ortda qolgan dgan jumlani ishlatishimizga asos bo’ladi.

Qabila ayollarining hch qanday taqinchoq taqmasligi, bolalarining hch qanday o’yinchog’i yo’qligi ham kishi e'tiborini tortadi. Kun tartibi dgan tushuncha bu qabila a'zolari uchun mavjud emas. Ularda kunduzgi va kchki dgan narsa yo’q. Kunning xohlagan paytida, oz-ozdan uxlaydilar.Yanaqiziq bir holat, bu qabila a'zolari oziq-ovqatlarini umuman saqlamaydilar. Ov kuni qo’lga kiritilgan o’lja barcha qabila a'zolari bilan birga yb tugatiladi. Ov baroridan klmagan kun esa ular och qoladilar va yangi o’lja qo’lga kiritilgan kungacha och yuravradilar. Parixa qabilasi odamlarining qabila sardori, ruhoniysi, oqsoqoli yo’q, shunga qaramay ular ma'lum bir ishni bajarish uchun to’planib, ahil bo’lib, ishini tng taqsimlab, bajarib tugatadilar. Bu odamlar shaxsiy mulk to’planishiga qarshi. Ularning tilida "bo’lmoq" so’zi "yonida turmoq" ma'nosini anglatadi.

Boshqa qabilalar bilan mol ayirboshlash usulida savdo-sotiq qilishadi. Uzoq vaqt saqlanib turishi mumkin bo’lgan san'at asari yoki buyum yaratilishiga qatiy qarshilar. Rasm chizgilari klsa, qumga chizishadi. Ayollar esa o’zlariga zb-ziynatni mvalardan yasaydilar.

Nodir MURATOV,

Mirzo Ulug’bk tumanidagi

286-maktab o’qituvchisi

Maktabda geografiya jurnali 5 (41)-son 


Orqaga qaytish