Referatlar

4944 marta o'qildi
Tilning taraqqiyot bosqichlari

TIL - insonlar orasidagi aloqa vositasi, jamiyat a'zolarining fikrni ifodalashi va o’zaro fikr almashishi uchun xizmat qiladigan vosita. Tilning tabiiy-ilmiy, diniy-dunyoviy talqinlari bor. Diniy talqinga ko’ra, Til ilohiy kuch tomonidan yaratilgan va hozirgi holicha insonga berilgan.

Tilning taraqqiyot bosqichlari

TIL - insonlar orasidagi aloqa vositasi, jamiyat a'zolarining fikrni ifodalashi va o’zaro fikr almashishi uchun xizmat qiladigan vosita. Tilning tabiiy-ilmiy, diniy-dunyoviy talqinlari bor. Diniy talqinga ko’ra, Til ilohiy kuch tomonidan yaratilgan va hozirgi holicha insonga berilgan. Dunyoviy talqiniga ko’ra, Til hozirgi ko’rinishi darajasiga yetguncha juda uzoq evolyutsion jarayonlarni, ya'ni insonning o’zining shakllanishi va takomillashuvi jarayonlari bilan teng davrni bosib o’tgan. Ilm-fan inson Tiliining tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o’rganishi natijasida shunday xulosaga keldiki, Til aloqa vositasi, nutq sifatida, shubhasiz, faqat inson miyasining mahsulidir. Ayrim boshqa jonivorlar, masalan, shimpanze, to’tiqush, chug’urchiqlar ham insonga xos tovushlar chiqarib "gaplashadi", hatto, ayrim hollarda jumla va iboralarni takrorlaydi. Biroq, ular inson kabi gaplashishga

qodir emas. Og’zaki nutqqa o’rganish - insoniyatning evolyutsion taraqqiyotida hal qiluvchi qadam bo’ldi. Nutq qobiliyati unga inson sivilizatsiyasi asoslarini qurish imkoniyatini yaratdi. Dastlabki inson jamoalari og’zaki nutqni birgalikda harakat qilish, mudofaa, umuman faoliyatning hamma turlarida hamjihatlik ko’rsatish, hamkorlik qilish, buyruqlarni ifodalash maqsadiga qaratganlar va bundan uzoq vaqt samarali foydalanganlar. U paytlardagi inson Tiliining so’z boyliklari ko’p miqdorda bo’lmasa-da, davr o’tishi bilan, ayniqsa, kishilar, jamoalar bir-birining Tilini boyitish imkoniyatlari tufayli u tobora boyib, takomillashib bordi. China-kam ommaviy nutq yuzaga keltiruvchi har bir kishining nutqiy tajribasi juda qisqa va o’tkinchi bo’lgan, ya'ni vafot etishi bilan uning tajribasi ham o’lgan. Bir kishining nutqi insoniyatning umumiy mushtarak nutqiy tajribasi sifatida avloddan-avlodga o’tib, avval og’zaki, keyinchalik yozma ko’rinishini kasb etguncha juda uzoq zamonlar o’tgan. Biroq, Til og’zaki va yozma nutq sifatida to’la shakllangach, u insonning ham jisman, ham ijtimoiy jihatdan juda tez taraqqiy etishini ta'minladi. Til tufayli insoniyatning ijtimoiy hayoti, uning naslining miqdoriy jihatdan o’sishi ham aql bovar qilmas darajada ilgarilab ketdi. Bir vaqtlar tropik o’rmonlarda oddiy tirikchilik uchun jon berib, jon olib yurgan odamzod nutq sharofati bilan zaminning yakkayu yagona egasiga aylandi. Miqdoriy jihatdan ham o’sdi. Ibtidoiy odamlarning dastlabki muomala vositalari va so’zlaridan tortib, Tilning bugungi darajasiga yetguncha insoniyat 3 mln. yildan kamroq masofani bosib o’tdi. Shakllanish, taraqqiy etish va takomillashish jarayonlarida Tillar, dastlab, ko’proq mushtaraklik va umumlashtiruvchilik vazifasini bajargan, ya'ni bugungi kunda turli Tillarda gaplashayotgan millat va elatlar, avvallari bir-birini tushunadigan bir Tilda gaplashgan, vaqt o’tishi bilan, turli-tuman ob'ektiv sabablar tufayli, ular bir-birlaridan uzoqlashib, Tillari o’zaro farqlanadigan shaklga kelgan. Tillarning bunday ajralish jarayoni (differensiatsiya) natijasida ko’pchilik uchun mushtarak aloqa vositasi bo’lgan bir Tildan keyinchalik bir necha Til yuzaga kelgan. Hozir Tilshunoslikda turkiy Tillar deb yuritilayotgan Tillar bir-biridan nafaqat uzoqlashish, ajralish xusyatiga, balki bir-biriga yaqinlashish, bir-birini boyitish xusyatiga ham egadir. Turli Tillarning bir-biriga ta'siri va o’zaro yaqinlashuvi natijasida yangi Tillar vujudga kelishi ham mumkin. Shu bilan birga, biron-bir xalqning fikr almashish vositasi bo’lishdan to’xtagan va unda gaplashuvchilarning yo’q bo’lib ketishi yoki boshqa tarixiy, ijtimoiy, madaniy sabablarga ko’ra, muomaladan chiqqan Tillar ham mavjud. Bunday Tillarni o’lik Tillar deyiladi. Masalan, shumer, lotin, qadimiy yunon, sanskrit shular jumlasidandir. Tilning kelib chiqishi va evolyutsiya bosqichlari haqida qadimiy misrliklar va xorazmliklar, yunonlar va hindlar, xitoyliklar va forslar turli xil ilmiy farazlarni ilgari surganlar.Ulardan ayrimlari, Til tovush  Tili sifatida yuzaga kelgan desa, boshqalari Til dastlab imo-ishora Tili ko’rinishida bo’lgan deydi.Til odamlar orasida aloqa vositasi sifatida ehtiyoj tufayli tabiiy suratda vujudga kelgan (Aflotun), o’zaro aloqa qilish uchun Tilni odamlarning o’zlari yaratganlar(Demokrit), Til ilohiyot tortig’i(“Injil”,”Qur’on”) kabi qarashlar ham bo’lgan. Til ,shubhasiz, jamiyatda ijtimoiy mehnat, ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelgan muayyan jamoa, odamlar guruhi yoki alohida shaxs faoliyatini muvofiqlashtirish vositasi bo’lib xizmat qilishi kerak. Fiziologik asosiga ko’ra, Til ikki signal tizimi vazifasida namoyon bo’lishini I.P.Pavlov kashf etdi va uni inson psixikasiga o’ziga xos qo’shimcha deb atadi.Til va tafakkur o’zaro ajralmas, chambarchas bog’liq hodisalardir. Lekin ularning ikkovi bir narsa emas. Til tafakkurning ifoda shakli va yashash tarzi sifatida inson ongining shakllanishida ham muhim orin tutadi.


Orqaga qaytish