Matbuot xizmati

519 marta o'qildi
Kitob bilim, manaviyat va marifat manbai

Kitob – insonni ulug’laydigan, unda ma’naviyat va ma’rifat asoslarini shakllantiradigan, uni komil inson qilib tarbiyalaydigan kuch, u dunyo va bu dunyoni tanitish manbai.Biz o’zligimizni , dunyoni, olam va odam munosabatini kitob orqali bilib olamiz.Bosmaxonalar vujudga kelgunga qadar qadimiy Turon zaminida kitoblar kotiblar tomonidan ko’chirilgan.

Kitob – insonni ulug’laydigan, unda ma’naviyat va ma’rifat asoslarini shakllantiradigan, uni komil inson qilib tarbiyalaydigan kuch, u dunyo va bu dunyoni tanitish manbai.Biz o’zligimizni , dunyoni, olam va odam munosabatini kitob orqali bilib olamiz.Bosmaxonalar vujudga kelgunga qadar qadimiy Turon zaminida kitoblar kotiblar tomonidan ko’chirilgan.Yuksak mahoratli xalq musavvirlari ularni mo’jaz rangtasvir asarlari miniatyuralar bilan bezatishgan.Ularning avloddan –avlodga o’tib kelayotgan san’ati beqiyos edi.

O’rta asrlarda , kitob bosish texnikasi hali ixtiro etilmagan vaqtda har qanday asar qo’lda ko’chirilib,kitob qilingan.Bu hunar egalari tarixda xattot yoki kitobatchi nomi bilan mashhur bo’lgan. Bu kasb eng sharafli va muqaddas hisoblangan. Kotibning savodli ekani unung qadrini yuqori darajaga ko’targan. Xattot kitobni ko’chirish jarayonida uning mazmunini o’zlashtira brogan.Natijada kotib o’z zamonasining o’qimishli, ilm-ma’rifat egalari qatoridan joy olgan.Arab yozuvida kitobat qilingan qo’lyozmalar tufayli biz ota-bobolarimiz yaratib qoldirgan madaniy merosdan bahramand bo’lmoqdamiz.Shu bebaho manbalar tufayli Markaziy Osiyo xalqlari jahon madaniyati taraqqiyotiga munosib hissa qo’shgan. Ma’lumki, Buxoro,Xiva,Farg’ona, Samarqand va Toshkent xattotlik maktablari qadimda mashhur bo’lgan.Faqat XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxorada 75, Samarqandda 22, Xivada 47, Toshkentda 25, Farg’onada 38 mashhur va taniqli xattot bo’lib, ular xalqimiz yaratgan asl ilmiy va ma’rifiy durdonalarni bizga kitob holida qoldirishgan.

         Turkistonda nashr ishlari O’rta Osiyo chor Rossiyasi tomonidan bosib olinganidan so’ng boshlangan.Bu davrgacha o’lkada bosmaxona ham, litografiya (toshbosma) ham bo’lmagan. Adabiyotga bo’lgan ehtiyoj esa Turkistonga tashqaridan kirib qolgan ayrim sharqiy toshbosma qo’lyozmalar bilan qondirilgan, xolos. O’lkani chor Rossiyasi bosib olganidan keyin kitob nashri uchun zarur moddiy-texnik baza yaratildi.Nashr ishlarining bir qadar yo’lga qo’yilishi kitobning aholi orasiga chuqur kirib borishi uchun yo’l ochdi, yurtimizda matbuot ishi rivojlanishiga turtki bo’ldi, fan va madaniyatdagi ilg’or g’oyalarning tarqalishiga yordam berdi.

         XIX asrning 70-yillaridan boshlab o’zbek tilida ham kitoblar chor qilina boshlaydi. 1880 yili Yangi Marg’ilon, 1905 yili Andijon shaharlarida bosmaxonalar ish boshlaydi. Asosan, o’zbek va tojik tillarida chiqarilgan kitoblar toshbosma usulida chop etiladi. Muhammad Rahimxon Ikkinchi – Feruz (1844-1910) xonlik qilgan davrda Xiva davlatining bir oz markazlashuvi natijasida bu yerda ilm-fan, madaniyat va adabiyot rivojlanadi.Feruz tashabbusi bilan Xiva shahrida toshbosma tashkil etiladi.Unda Feruzning farmoni bilan Alisher Navoiyning “Chor devon”,”Xamsa” singari asarlari ilk bor chor etiladi.Bundan tashqari, Munis, Ogahiy, Komil, Bayoniy, Mirzo, Avaz O’tar, Devoniy, Niyoziy, Chokar singari shoirlarning asarlari ko’plab nusxada bosilib chiqdi.Saroy kutubxonasida saqlanayotgan nodir qo’lyozma asarlarini kitob shaklida nashr qilish maqsadida Erondan toshbosma anjomlari Xivaga keltirilishi katta ahamiyatga ega.1880 yili Xorazmda Alisher Navoiyning “Xamsa”, Munisning “Devoni Munis”,”Devoni roja”asarlari chop qilinadi. 1904-1905 yillari O.Portsev tomonidan Alisher Navoiyning “Xamsa” asari nashr etiladi. Tabiiyki, o’zbek xalqining ona tilida dastlabki kitoblar chiqarilishi milliy ziyolilarning qiziqishini uyg’otadi.XX asr boshlarida ulardan ko’pchiligi kitob chiqarishda ishtirok etibgina qolmay, o’z toshbosmalarini ham ochishadi.1908- 1913 yillari Alisher Navoiyning kitoblari 10 martadan ortiq chop qilindi. Milliy kitoblarning Markaziy Osiyoda keng tarqalishida toshbosmaning o’rni beqiyos bo’ldi.1913 yili kitob nashri bor-yo’g’i 56 nusxani, shuningdek o’zbek tilida 33 nusxani tashkil etgan. Ularning umumiy tiraji 100 ming nusxani, o’zbek tilidagisi atigi 8 ming nusxani tashkil etgan.

         Kitoblar Turkiston xalqlarining madaniy hayotida sezilarli rol o’ynadi.Ammo kitob nashr etish yil sayin oshib borgani bilan tezkor zamon talablariga javob bera olmas edi.

         Kitob, uning ahamiyati bugungi kunda ham also pasaygani yo’q.Internet, yali telefon, mobil texnika kabi aloqa vositasi ko’payganiga qaramasdan kitob o’ziga xos jozibasi, kuchini saqlab qolmoqda.Milliy o’zlikni anglash, yoshlarimizda yuksak ma’naviyatni shakllantirish, ularni ezgu fazilatlar sohibi etib tarbiyalashda kitobning o’rni va ahamiyati beqiyosdir.


Orqaga qaytish