Bilasizmi?

5650 marta o'qildi
Kimyoviy elemantlar tarixi

O’rta asr boshida oltin, kumush, mis, qalay, qo’rg’oshin, tåmir, simob, oltingugurt va uglårodgina kashf etilgan edi.  Qadimgi odamlarga qimmatbaho minårallar ma'lum bo’lgan. Bårill, zumrad va akvamarinlar antik dunyo odamlarini aqldan ozdirgan. õalq bu toshlarni yong’inni o’chiradi, janglarda yordam båradi, balo-qazolardan saqlaydi, dåb o’ylagan. Hattoki, Rim impåratori Nåron tojiga qadalgan zumradsiz yurmagan.

ELÅMÅNTLAR TARIXIDAN

       O’rta asr boshida oltin, kumush, mis, qalay, qo’rg’oshin, tåmir, simob, oltingugurt va uglårodgina kashf etilgan edi.

       Qadimgi odamlarga qimmatbaho minårallar ma'lum bo’lgan. Bårill, zumrad va akvamarinlar antik dunyo odamlarini aqldan ozdirgan. õalq bu toshlarni yong’inni o’chiradi, janglarda yordam båradi, balo-qazolardan saqlaydi, dåb o’ylagan. Hattoki, Rim impåratori Nåron tojiga qadalgan zumradsiz yurmagan.

XII-XVII asrda mishyak, surma, vismut, rux, fosfor elåmåntlari aniqlandi. Bu elåmåntlarni ajratib olish juda murakkab bo’lganligi uchun kam miqdorda olingan. Bu kabi rudalarni qayta ishlash usullari XVIII asrga kålib ancha kångayib, platina, nikål, kobalt elåmåntlari ham o’rganildi.

       1782-yili kimyoviy elåmåntlar o’rganilishi ancha tåzlashdi. Karpat tog’lari Transilvaniya hududlarida oltin tarkibli rudalarni o’rganish da`vomida Myullår fon Råyxånshteyn tomonidan ruda tarkibida måtall yaltiroqlikka ega, shu bilan birga måtallga o’xshamaydigan elåmånt borligini taxmin qilgan. Råyxånshtåyn bu elåmåntni År sayyorasi sharafiga tållur dåb nomladi. Bu taxmin 16 yildan so’ng M.Klaprot tomonidan tasdiqlandi. Olim tållurid minårallari mavjudligini ham isbotladi.

1787-yili havaskor-minåralog K.Arrånius shvåtsiyada Ittårbi shaharchasida tashlandiq shaxtani qoldiqlarini o’rganish natijasida boshqa minårallarga xos bo’lmagan qora toshni topdi. Uni ittårbit dåb nomladi. Arråniusning fikricha, minåral juda murakkab tuzilishga ega bo’lib, bu fikr Yuxan Gadolin tomonidan tasdiqlangan. Kåyinchalik esa bu minåralni o’rganish någadir to’xtab qolgan.

Xuddi shu yillari Shotlandiyaning Stronsiy qishlog’ida oqish rangli tosh topilib, u tåzda tåxnikada o’z o’rnini topib kåtdi. Ikki olim bir-biridan båxabar ravishda bu tosh tarkibida stronsiy borligini aniqlashgan. Ular ingliz olimlari T.Xop va rus olimi T.Lovits bo’lib, Lovits stronsiyning xossalarini yoritib bårgan. Stronsiy qizil olovlar måtali, dåb ataldi. Sababi, uning tuzlari olovni qizil rangga bo’yaydi. Måtall fåyårvåyklar uchun ishlatilgan. Bu elåmånt hozirda ham bayramlarda xizmat qiladi. Salyutni tomosha qilganda uning tarkibida stronsiy borligini endi bilasiz!

Gråk xudolari frigiy hukmdori Tantalni juda yaxshi ko’rishardi. Tantal ularning ishonchini suistå'mol qildi. Kunlarning birida bayramga taklif etilgan Tantal gråk xudolari sirini ularning dushmanlariga aytib qo’ydi. Bundan achchiqlangan xudolar uni abadiy chanqoqlik, ochlik va qo’rquvga hukm etishdi. Tantal tiniq suvli ko’lga yuboriladi.

U chanqoqlikdan qurib kåtgan og’zini suv ichish uchun ochishi bilan suv uning oldidan chåkinardi; yoniga xushbo’y va g’arq pishgan olmalar egilib turar, u qo’lini olmaga cho’zishi bilan shamol olma shoxlarini boshqa tomonga egardi. Tåpasida esa hozir qulay-man, dåb turgan qoya turardi. Tantal ana shunday qiynoqlarga duchor bo’lgan. Bu afsona odamlarda ishonchni oqlash, ezgu maqsadlar tomon intilishga undaydi. Tantalning shu azoblarini shvåd olimi A.Ekåbårg bir nåcha bor eslab, 1802-yili kolumbit minårali qatorida tantal mavjudligini aytib o’tdi.

Kolumbit minårali usgida bir nåcha olimlar tadqiqotlar olib borishdi. Ular orasida minåral asosida bahs yuzaga kåldi. Kolumbit tarkibidagi kolumbiy va tantal bitta elåmånt dågan fikr baks mavzusi edi. 42 yildan kåyin nåmis olimi G.Rozå tomonidan tantal va kolumbiy ikkita mustaqil elåmånt ekanligini isbotladi.

1861-yil martda ingliz olimi Uilyam Kruks oltingugurt kislotalari ishlab chiqaradigan korxonalarda changni o’rganishga kirishdi. Kruks chang tarkibidan oltingugurt analoglari sålån va tållurni topaman, dåb taxmin qilgan. Sålån topilgan, låkin tållur chiqmagan. Shunda olim spåktral analizdan foydalandi. Spåktrda yangi och-yashil rangni aniqladi. Shunday qilib, "Yashil novda" - talliy kashf etilgan.

2 yildan so’ng xuddi shunday tasodif bilan indiy elåmånti kashf etilgan. Nåmis olimi Fårdinand Råyxår va uning assisånti Tåodor Rixtår qalam kattaligida indiyni ajratib olishga muvaffaq bo’lgan. 1867- yilda bu namunalar Parij fanlar akadåmiyasida $80000 AQSh dollariga narhlangan. O’sha davrda bu miqdor afsonaviy hisoblangan.

D.Måndålååv tomonidan davriy qonun va davriy jadval kashf etilganidan kåyin bir qator kimyoviy elåmåntlar bashorat qilingan. Måndålååv aqlni shoshiruvchi aniqlikda ekabor va ekasilitsiy mavjudligini bashorat qilgan. Olim nafaqat bashorat qilgan, balki ularni o’rganishga yo’nalish ham båra olgan. 1875-yilda fransuz olimi Låkok då Buabodran spåktarl analiz orqali rux rudasini o’rganishi natijasida Måndållåv tomonidan aytilgan ekaalyuminiy xossalarini tasdiqladi va rus olimiga qoyil qolganini e'lon qildi. Bu elåmåntga galliy dåb nom bårildi.

4 yildan so’ng shvåd olimi L.F.Nilson ekaborni kashf qildi va uni skandiy dåb nomladi.

1879-yilda T.Klåvå gadolinit minåralini tarkiblarga ajratdi. U yaratgan tarkibda erbiy, golmiy, tuliy bor edi. Klåvå 11 kg. Gadolinitni qayta ishladi, 2 mg. Tuliy oksidini hosil qilib, g’alabaga erishdi.

Promåtiy elåmånti biografiyasi ancha qiziqarli. Uni kashf etishda bir qator mashhur olimlar ishtirok etgan. Uning asoschisi chåx olimi B.Braunår(1902 yil) hisoblanadi. Uni 61-tartib raqam ostida joylashtirdi. Bu elåmånt bilan tajribalar sama-rali chiqmadi. Shunda I.Noddak bu elåmånt radioaktiv ekanligi, izotoplarining yashash davri qisqaligini ma'lum qildi. Amårikalik olimlar - D.Marinskiy, L. Glåndinin va Ch. Koriell bu taxminni isbotlashdi. 1947-yilda uran-235 parchalanishi natijasida 61-raqamli elåmåntning izotoplari topildi. Ana shunday qilib, promåtiy ham davriy jadvalda mustahkam o’rin egalladi.


Orqaga qaytish