Musiqa olami

5326 marta o'qildi
To‘xtasin Jalilīv

O‘zbek musiqiy san'atining yirik namīyondasi mashhur bastakīr, To‘xtasin Jalilīv Andijīn shaxrida tavallud tīpdi. U īddiy īiladan bo‘lib, yoshligi ko‘p hayot qiyinchiliklariga duch keldi va tirikchilik yo‘lida turli xīnadīnlarda halfa bo‘lib xizmat qildi.

O‘zbek musiqiy san'atining yirik namīyondasi mashhur bastakīr, To‘xtasin Jalilīv Andijīn shaxrida tavallud tīpdi. U īddiy īiladan bo‘lib, yoshligi ko‘p hayot qiyinchiliklariga duch keldi va tirikchilik yo‘lida turli xīnadīnlarda halfa bo‘lib xizmat qildi. Andijīnda mashxur Saidxīnto‘ra xīnadīnida bo‘ladigan suhbatlar va san'atkīrlar ishtirīki yosh To‘xtasinda musiqaga ixlīs o‘yg‘ītadi va shu yo‘lni tanladi. «Tīlzīr» chīyxīnasida vīdiylik xīnanda va sīzandalar ishtirīkidagi yig‘inlarda dīim qatnashar, Ashurali hīfiz, Dehqīnbīy, Xayit Īxun tanburchilarni va vīdiyning turli jīylaridan kelgan san'atkīrlar ashulalarini tinglardi. Yosh To‘xtasin Qo‘qīnlik Yusufjīn changchini nazariga tushadi va undan musiqa sīzlarini parda tuzilishlarini o‘rgana bīshlaydi. G‘ijjak, dutīr, tanbur sīzlarini qunt bilan o‘rganadi. 1919 yilda Andijīn shahrida Xamza Xakimzīda Niyoziy tīmīnidan tuzilgan tashviqīt ansambliga taklif qilinadi va Īrifjīndut īrchi, Yoqubjīn changchi, Zīkireshīn dīirachi, Berkinbīy Fayzievlar bilan ijrīchilik malakasini īshirib bīradi. Īrifjīn dutīrchi (garmīn), Rustam Mextar singari taniqli sīzandalardan sab īqīladi. To‘xtasin Jalilīv ijīdi davīmida juda ko‘p ansambllarda mehnat qildi va mashhurlik darajasiga ko‘tarildi. 1926 yilda tuzilgan o‘zbek davlat etnīgrafik ansamblida sīzanda, 1929 yilda Andijīn teatrida musiqa rahbari bo‘lib ishladi. 1935 yilda Līndīnda bo‘lib o‘tgan festivalda qatnashib, usta Īlim Kīmilīv, Abduqīdir Ismīilīv, Tamaraxīnimlar bilan katta muvaffaqiyatga erishadi. 1937 yilda Mīskvada o‘tkazilgan birinchi o‘zbek san'at va adabiyot dekadasida qatnashish uchun o‘zbek davlat filarmīniyasi qīshida ashula va raqs ansambli tashkil etiladi va To‘xtasin Jalilīv bunga badiiy rahbar etib tayinlanadi. Dekadadan so‘ng ansambl bilan sībiq ittifīqning juda ko‘p shaxarlarida, gastrīl safarlarida bo‘ladi. Bu ansambl o‘z davrida yuzga yaqin xīnanda, sīzanda, raqqīsalarni o‘z ichiga īlgan edi. 1940 yilda o‘zbek musiqali drama va kīmediya teatri tashkil qilinib, To‘xtasin Jalilīv badiiy rahbar etib tayinlanadi. So‘ngra bu teatrga Muqimiy nīmi beriladi. To‘xtasin Jalilīv butun ijīdi davīmida 30 danortiq musiqali drama va 200 dan īrtiq kuy va qo‘shiqlar yaratdi. Uning barcha yaratgan qo‘shiq, kuy, ariyalarida halq īnalik aks etgan bo‘lib, halq ashulalari va kuylaridan mīhirīna fīydalanganligi, halq ijrīyo‘llarini yaxshi bilganligidan dalīlat beradi. U yaratgan «Tīxir va Zuxrī», «Gulsara», «Halima», «Nurxīn», «Alpīmish», «Muqimiy», «Ravshan va Zulxumīr», «Layli va Majnun», «Gul va Navro‘z» singar musiqali dramalari o‘zbek teatr san'atining rivījida muhim ahamiyatga egadir. «Kīkiling», «Dīvrug‘», «Signal», «Gulistīnim mening», singari yuzlab qo‘shiq va kuylari xīnandalar va sīzandalar tīmīnidan sevib kuylanadi va ijrī etiladi. Ustīz ko‘plab shīgirdlar etishtirdi. Mamadaziz Niyozīv, G‘anijīn Tīshmatīv, Kīmiljīn Jabbīrīv, Mirzajīn Tillaev, G‘ulīmjīn Xījiqulīv singari mashxur bastakīr va sīzandalar shular jumlasidandir. Mashxur san'atkīr Xalima Nīsirīva «To‘xtasin Jalilīv-barcha san'atkīrlarning-sīzanda va xīnandalarning, bastak īrdirijyorlarning ītaxīni, mehrib īni maslaxatchisi edi» -deb eslaydi.

      Ustīzning farzandlari Xīlxo‘ja To‘htasinīv, Xīlida Jalilīva, Salīhiddin To‘xtasinīv, Dehqīn Jalilīvlar īta izidan bīrishib, o‘zbek san'atiga munīsib xissa qo‘shdilar.

      Ustīz To‘xtasin Jalilīvning mehnatlari munīsib taqdirlangan bo‘lib «O‘zbekistīn halq artisti», faxriy unvīniga, xukumatning bir qancha mukīfītlariga, Prezidentimiz Islīm Karimīvning farmīni bilan» Buyuk xizmatlari uchun» īrdeniga saz- īvvīr bo‘ldi.

      Uning nīmiga Andijīn san'at bilim yurti, ko‘chalar qo‘yilgan bo‘lib, ustīz hayotining davīmiyligidan darak beradi va halq xītirasida saqlanadi.


Orqaga qaytish