Musiqa va san`at

5390 marta o'qildi
Opera teatrlari va konsert tarixi

Musiqali tatr san'atining dunyodagi takchi opra jamoalari sahnasidan tushmay klayotgan durdonasi bo’lgan «Orfr» oprasining muallifi — kompozitor Klaudio Montvrdi haqli ravishda opraning birinchi mumtoz namoyandasi sanaladi.

Musiqali tatr san'atining dunyodagi takchi opra jamoalari sahnasidan tushmay klayotgan durdonasi bo’lgan «Orfr» oprasining muallifi — kompozitor Klaudio Montvrdi haqli ravishda opraning birinchi mumtoz namoyandasi sanaladi. U favqulodda ist'dodli va oliymaqom darajada o’qimishli muq`anniy: kompozitor, xonanda, skripkanavoz bo’lgan. Montvrdi, uning ist'dodini yuksak qadrlagan grtsog Mantuanskiy saroyida xizmat qilgan.

Binobarin musiqa tarixidagi ilk opralar hukmdor aslzodalar sharafiga uyushtirilgan tantanali bazmlarga bagishlab bastalangan edi. Masalan, bastakor Jakopo Prining «Evridika» oprasi Frantsiya qiroli Gnrix IV va Mariya Mdichining nikoh to’ylari munosabati bilan uyushtirilgan shodiyonaning ajoyib ziynatlaridan biri bo’lib xizmat qiladi. Ilk opra kompozitorlari Pri va Kachchinining muvaffaqiyati shu qadar zalvorli ediki, qo’l ostida daho Montvrdi xizmat qilayotgan grtsog Vinchntso xos saroyining yonida o’zini ham musiqali dramada bir sinab ko’rishlarini taklif etadi.

Tabiiyki, xo’jayinning istagi qanoatlantiriladi. Darvoq, buyuk mug`anniyning opra sanati bobida qalamini sinab ko’rishi haqiqiy durdona yaratilmog`iga turtki bo’ldi. Orfy va Evridikaning fojali svgisidan so’zlovchi qadimgi yunon afsonasi syujtiga asosan bastalangan «Orfy» oprasi (Alksandro Stridjo librttosi) ilk daf'a 1607 yilning boshlarida namoyish etilgan va tomoshabinlar, ya'ni grtsog Mantuanskiy saroyi aqli hayrat barmogini tishlagan edilar. Tomoshaning muvaffaqiyati opra ikki marotaba, 1609 va 1615 yillarda chop etilishi bilan ham tavsiflanadi. O’sha zamonlarga xos ajoyib va btakror voqa. Montvrdi musiqa tarixiga 19 opra muallifi va ilk opra uvrtyurasi sarahborining yaratuvchisi sifatida kirgan. «Orfy» namoyish etilganidan kyin bir yil o`tgach kompozitor o’zining yangi asari— «Ariadna» oprasini namoyish ettiradiki, uning notalari (bir ariyasidan tashqari), afsuski, saqlanib qolmagan.

 BASTAKOR SKARLATTI NIMASI BILAN MASHHUR?

        XVII asrning ikkinchi yarmida Napolda (Italiya) opra-sriya dgan janr shakllanadiki, bu atama tarjima qilinganda, «jiddiy opra» ma'nosini anglatadi. Kuldiruvchilaridan farqli o`laroq opra-sriyani — yakkaxon xonandalar oprasi db qisoblash odat tusini olgan. Unda xor va balt bo’lmaydi. Napol musiqa maktabining asoschisi va ilk jiddiy opraning muallifi shu shahardagi «San-Bartolomo» tatrining xos bastakori Alssandro Skarlattidir.

         Skarlattining bastakorlik faoliyati XVII asr oxirlari — XVIII asr boshlarida kurtak yozgan. Bu, Vivaldi, Gndl, Bax singari daholar yashagan va ijod qilgan davr. Skarlatti dastavval Rimda, kyin esa Napolda mhnat qiladi. Kompozitor 20 oratoriya, talay kantatalar, madrigallar va mssalar muallifi, konsrvatoriya muallimi. Ammo uning opralar mrosi salmoqli himmatga molik. Skarlatti — jiddiy opralar mumtoz namunalarining muallifi,yaratib klgan musiqali spktakllari miqdori bobida esa unga tng kladigan topilishi gumon — bizga qadar 115 oprasi tib klgan!

         Bastakor ijodi — birgina musiqa tarixi yodgorligi emas. Uning latif, xush ohanglari chinakam san'at qudrati bilan tinglovchilarga ta'sir o`tkazganicha hanuzgacha barhayotdir. Skarlatti tvaragida shakllangan Napol maktabi tahsil kurishni orzu qilgan navqiron muganniylarni dunyoning hamma tomonidan o`z bag`riga chorladi. Bu ustozning italyan oprasi taraqqiyotini mutlaqo yangi yuldan takomillashishga yo`naltirgan ajoyib tashabbuslari orasida uch sho'badan yanada baland pog`onaga (shitobli — sokin — shitobli), ariyalar va jurovoz partiyani yanada yuksak darajaga ko`targan orkstrning kuchli jaranglashi tatbiq etilishini ta'kidlab o’tish joizdir.

DIRIJYOR  ORKSTRGA  NIMA  UCHUN  KRAK?

         Mabodo biror payt opra tatriga borgan bo’lsangiz, Siz spktakl boshlanishi oldidan bir qanaqangi tasavvurga siq`mas shovqin hukmronligini eslab qolgansiz albatta.

         Orkstr mag’okida yiqilgan barcha mug’anniylar o’z cholg’u asboblarining torini va tobini sozlaydi. Shunday ekan, buningdk kattakon musiqa jamoasini boshqarish uchun, buningdk tovushlar izdihomidan kuy tartiblash uchun dirijyor ham krak bo’ladi. Bu so’z frantsuzchadan klib chiqqan va «boshqarmoq», «yo’naltirmoq, rahbarlik qilmoq» dgan uyg’un ma'nolarni anglatadi. Dirijyor shunchaki hamma muvofiq chalishiga ko’z-quloq bo’lmaydi. U oldindan ijrochilar bilan birga asarni yodlab oladi, u yoki bu cholg’u qachon chalishi krakligini, u shitob yoxud skin, baland yoinki past chalishi zarurligini ko’rsatib turadi.

         Dirijyor opra va simfonik orkstrda, xorda va ashula va raqs dastasida,— xullas, katta jamoa musiqa ijro etadigan istalgan joyda bo’ladi.

 «KONTSRT» KALIMASI NIMALARNI ANGLATADI?

          Bir tasavvur qilingchi: Siz radioni qo’shdingiz va tinglayapsiz: — «Radiotinglovchilarning talablariga binoan kontsrt eshittiramiz. Raxmaninov. Orkstr jo’rligidagi fortpyano uchun ikkinchi kontsrt». Siz, shu narsa muqarrarki, «kontsrt» kalimasi ikki marotaba, lkin qar xil ma'noda aytilganini payqadingiz. Xo’sh, har bir holatda u qaysi ma'noda klayapti?

Oxiridan boshlay qolaylik. Lotincha «konchrto» «bahslashayotirman» qabilida tarjima etiladi.  Ijrosida xonanda va orkstr ishtirok etadigan asarni musiqada kontsrt db ataydigan bo’ldilar. Ular go’yo bir-biri bilan musobaqalashadi: yakkanavoz musiqa asbobining partiyasi orkstr yangrashiga qarama-qarshi qo’yilgandk. Istalgan kontsrtning zamirida taqqoslash va bahslashish tamoyili yotadi. Odatda buningdk asarlar uch sho'badan tarkib topadi.

         Aksariyat kontsrtlar fortpyano, violonchl uchun bastalangan. Ammo mug`anniylar boshqa musiqa asboblari: bayan, do’mbira, puflama asboblarini ham bbahra qoldirishmagan. hatto orkstrli yakkaxon ovoz uchun ham kontsrt mavjud. Uning muallifi — bizning yurtdoshimiz Glier. Ba'zi paytlarda kompozitorlar bitta solist uchun emas, balki ikki yo uch nafari uchun musiqa bastalashadi. Shunda buningdk kontsrtlar ikki kishilik, uch kishilik db ataladi.

         «Kontsrt» so’zining boshqa ma'nosi esa — bu, musiqa asarlarining (dramatik asarlardan parchalar, sh'rlar va nasriy asarlar o’qish, xorografik chiqish va hokazolar quramalashgan holda bo’lishi mumkin) xalq huzurida ijro etilishi, qisqasi, kontsrt db bkorga aytishmagan. Bundan tashqari, radio va tlvidni orqali musiqa asarlari ijro etilishi ham, eshittirishlar ko’pincha tomoshabinlar bo’lmagan studiyalardan olib borilishiga qaramay, xuddi shunday ataladi. Simfonik, xor, estrada, xorografiya kontsrtlari ham mavjud.


Orqaga qaytish