Yangi o`zbek adabiyoti

5532 marta o'qildi
—ирожиддин —аййид. ќлис ишқ соғинчи Єхуд ватан сурати (эссе)

ќлис-олис қирлар ортидан, Ѕойсун тоғлари адоғидан дилни орзиқтиргувчи наво таралади. ћҐйсафид харсангтошлар мангулик дуосини ҐгираЄтгандек, Ґркач-Ґркач бҐлиб Єтган адирлар асрлардан Єдгор карвонларни эслатади. ям-€шил даштларда қора сурувлар, осмоннинг зангори €йловида эса боқилган оқ ҳисори қҐйлар мисоли семиз булутлар сокин кезинадилар. 

ќлис-олис қирлар ортидан, Ѕойсун тоғлари адоғидан дилни орзиқтиргувчи наво таралади. ћҐйсафид харсангтошлар мангулик дуосини ҐгираЄтгандек, Ґркач-Ґркач бҐлиб Єтган адирлар асрлардан Єдгор карвонларни эслатади. ям-€шил даштларда қора сурувлар, осмоннинг зангори €йловида эса боқилган оқ ҳисори қҐйлар мисоли семиз булутлар сокин кезинадилар. ƒунЄ чексиз, борлиқ ҳудуд буҳудуддай. Ќаво қир-адирлар, тепалар ва дҐнгликларнинг мусиқий шакли-шамойили €нглиғ Ґркач-Ґркач, тҐлқин-тҐлқин бҐлиб, гоҳ пастланиб, гоҳ баландланиб кетади. Ёлас-элас, олис-олис соғинчлар, ҳижрону фироқ, айрилиқ ва дийдор манзиллари. Ѕарчасига бекат – шоир юраги. Ѕунда – эшиклар Єпилмайди, “»лтимос, су€нмангиз” деган эслатмалар йҐқ.

”мримни бир олис ишққа алмашдим,
 ечдим ҳушЄрликдан, тушга алмашдим.
Ѕеқанот қалбимни қушга алмашдим,
—изсиз Ґтган умрим бекор, Єрижон,
Ќе бахтким, юрагим бемор, Єрижон.

“ќлис ишқ”ни таҳлил қилиб, шарҳлаб бермоқ учун шоирнинг ҳаЄти камлик қилади. Ѕу йҐлда умр сарф қилинади, бунинг божу хирожи қалб қони билан тҐланади. Ўоирлик ҳам худди шофЄрликдай: бировнинг юкини вужуди, юрагининг юкхонасига ортиб олгану олис йҐлга отланган. …Ґл гоҳ Ґнқир-чҐнқир, гоҳ довон бҐлса, гоҳ дашту биЄбон. ёк баъзан оғирлик қилади, унинг залвори, салмоғи катта. Ўоирга йҐл-пҐлда қолиб кетмасин деган мақсадда эҳтиЄт ғилдираги берилмаган. ёкни чидам билан тортмоғи, манзилга соғ-омон элтмоғи керак. °зи, қалбию виждони олдидаги, адабиЄт ва шеъри€т, ҳаЄту тириклик, элу юрт олдидаги қарздорлик, бурч ва жавобгарлик юки.
…иллар соғинчларга, соғинчлар йилларга айланади. Ўеърлар шоир умри, қалб ва руҳининг харитасига Ґхшайди. “ун ва кун, кеча ва кундуз, масофалару маконлар. Ҳар бир китоб бир манзил мисол таассурот қолдиради. Ѕойсундан “ошкент қадар, “ошкентдан чексиз оламлар қадар йҐл. ќю қуЄш, замину осмон, фалаклару юлдузлар, кейин – кета-кетгунча чироқлар, чироқлар, дилга €қин ва қадрдон чироқлар. ”мр Ґтган сари, юкини тарқатиб, улашиб борган сайин шоирнинг юки ортиб, оғирлашиб бораверади. Ѕу юк камайишга эмас, кҐпайишга маҳкум этилган. Ўоирлик қисматида азалдан шундай Єзилган.

√арчи Ґртамизда соғинчу ҳижрон,
√арчи висол йҐли вайрондир вайрон.
јммо азобингиз кҐксимда ҳар он
ћуқаддас оловдай қолди, Єрижон,
Ўукрким, сиз билан Єндим, Єрижон.

Ѕир замонларда, ’’ асрнинг 70-йиллари бошида олис ќлмониЄда ҳарбий хизматда юрган аскар йигитдан почта жилдига жойланган бир даста шеър “ошкентга учиб келади. Ѕу жилд қҐлига теккан киши: “®т юртларда уйини, ¬атанини соғинган бир Ґзбек боласининг нима қилишни билмай, шунчаки ҳавасга қоралаган машқларидир-да» деб Ґйлаши ҳам эҳтимолдан холи эмас эди. Ѕироқ аскар йигитнинг ҳаЄту тақдири жойланган, умрий қисматини ҳал қилиб бериши лозим бҐлган жилд ҳақиқий эгасига, имон-эътиқоди бутун, беназир ва беғараз устоз, улуғ бир инсоннинг қҐлига тушади. ќрадан қисқа вақт Ґтиб, республиканинг обрҐли, машҳур журналларидан бирида устоз адиб Ўуҳрат домланинг “—олдатдан мактуб келди…” де€ бошланувчи, ғо€т ҳа€жонли, самимий хайрихоҳлик ва меҳр билан битилган оқ фотиҳаси, давомидан эса бир туркум шеърлар эълон қилинади. Ѕиз – Ґрта мактаб битирувчилари бҐлмиш беармон ҳаваскор болалар дунЄда армоннинг ҳам ҳиди борлигини илк бора Ґша шеърлардан билиб олганмиз: «Қаршимда лобар қиз Ґлтирар жиддий. »чмаган, столда қадаҳи лим-лим. —ездингми, ҳавода бир армон ҳиди. ќламда турналар учмоқда, синглим».
 ейин оқ Ємғирлар, шеъри€т ва муҳаббат фасли бошланди.
Ҳозирда ®шлар, Ґшанда “алабалар шаҳар¬часидаги адабий муҳит, шеъри€т кечаларию назмий анжуманларни зир титратган “»нсонни тушуниш” китобчаси, “Ѕойчечак”, “ѕодполковник ‘атеев”, “—ен йҐқ эдинг…”, “ћени севинг, мендан нафратланинг”, “Ѕу ерга келтирди мени тасодиф”, ““онг титрайди кеч кузакнинг қучоғида”, “Ѕойсун ҳақида ғамгин баллада”, “ѕараллел чизиқлар”, “—евги ҳақида умидбахш баллада”, “ќлис юртнинг бегона иси” сингари бизнинг тасаввур ва тафаккуримизни бутунлай Ґзгартириб юборган, Ґсмир кҐнглимизни ағдар-тҐнтар қилиб берган Ґнлаб, юзлаб шеърлар. ” шеърий оқшомлару бу шеърлар сабаб биз адабиЄтнинг €қин ошноларига айландик. янги оҳанглар, назмдаги эски қолипларни синдирган Ґзига хослик, мутлақо €нгича бир шеъри€т бизни сеҳр этди, қалбларимизни тарби€лади. °ша давраларда машҳур бҐлиб кетган “Ѕойчечак” шеъри – меҳр ва соғинчнинг тоза ва маъсум қиссаси ҳаммамизга €қин ва қадрдон бҐлиб қолди: “Ѕойчечагим бойланди Ѕойчечагим бойланди Ѕугун олисда Єшлик «амин қанча айланди”. ћуаллифнинг баланд пардаларда, юксак санъат ва маҳорат билан, жазавага тушган дирижЄрни эслатувчи қиЄфада Ґз шеърини айнан ижро этиб бериши, унинг таъсир кучини, довруғини икки карра ошириб юборган эди. “алабалигимиз ҳавосидан шеър, соғинч ва ифор уфурар, Єтоқхонамизнинг ғариб, кҐримсиз йҐлакларида узун қиш кечаларида ҳам бойчечаклар шивирлаб-шитирлаб юргандек туюларди.
Ѕиз ҳавас қилган шоир акамизнинг елкалари ҳурпайган, қадду бастига ғо€т €рашган жун пҐстини бҐларди. Ўеърлари, шеър Ґқишлари билан бирга шу пҐстини ҳам уни бошқа шоирлардан алоҳида ажратиб турарди. ѕҐстин эгасини ғо€т салобатли, ваҳимали қилиб кҐрсатар, ҳаваскор талабаларнинг доимий ҳамдами, қадрдон адабий маслаҳатчисига айланиб қолган ћаҳмуд ака, устоз ћаҳмуд —аъдий Ўота –уставелининг машҳур асарига қиЄсан шоир оғамизга “јйиқ терисини Єпинган ”смон јзим” деб ном қҐйган эди.
Ѕеш йилимиз найсон булутлари €нглиғ тез Ґтиб кетди. „ақинларимиз олислаб, талабаликнинг бор орзу-ҳаваслари, гулу чечакларимиз, Єшлигимиз ортилган осмоннинг қалдироқ аравалари ҳам биздан йироқлашдилар.
ҲаЄт синовлари, тирикликнинг ҳақиқий имти¬ҳон¬лари даври бошланди.
°тган аср, 80 – йилларнинг бошлари, мушоиралар, адабий давралар қизигандан қизиб борар, бу давраларнинг севимли эркаси, гултожи машҳур рассом Ўуҳрат јбдурашидов эди. –аҳматли Ўуҳрат ака шеъри€тни жон-дилдан севар, ћиртемир домланинг “°в, менинг Ґзбаки юрагим. Ќеччига бҐлиндинг, неччига?!..” деган машҳур сатрларини ҳамиша айтиб юрар, айтиб бҐлгач эса, шеърни худди Ґзи Єзгандай, қулочларини кенг Єйиб астойдил завқланарди. ” кишига «–ассомларнинг шоири, шоирларнинг рассоми” деб зарофат қилишган эди. ƒавраларга ҳам, шеъри€тга ҳам файз ва ранг киритган мусаввир Ґшанда адабиЄтга меҳр-муҳаббатининг ифодаси сифатида “»жодкор дҐстларим” деган катта ҳажмли рангтасвир асарини чизиб, адабий жамоатчилик ҳукмига ҳавола этганди. јсар ҳаммага маъқул келиб, анча-мунча шов-шувларга сабаб бҐлди. ”нда –ауф ѕарфи, Ёркин јъзам, Ќодир Ќорматов, ’уршид ƒаврон сингари таниқли адиблар қаторида ”смон ака портретига, қиЄфаси, ҳолати ва ички дунЄсига алоҳида урғу берилган. Ўоирни тасвирлар экан, мусаввир аслида унинг катта қалбини, ундаги оғир юк залворини ифодалаган эди.  ейин барча ижодкорлар – рассомлар, шоир-Єзувчилар, актЄрлару олимларнинг қалбини ларзага солган кутилмаган фожиа рҐй берди. Ўуҳрат ака автомобил ҳалокатига учраб, Ґн кунча Ґзига келмай оламдан Ґтди. ЅешЄғочдаги уйида, азасига келган кекса онаси ““ошкентларда юрган шоир болам” дебон уввос солди. “асвирий сатъатимизгина эмас, адабиЄт учун ҳам катта йҐқотиш бҐлган бу воқеадан устозлар, ижодкор акаларимиз анча вақтгача эсанкираб маъюсланиб юрдилар. “ќсмонга тикилдим хаЄлим оғиб. Ѕир парчаси булут, бир парчаси кҐк. ¬ақт деган шунча тез Ґтдими оқиб. ћенинг Єнимда ҳам энди биров йҐқ”.
°ша кезлари ”смон аканинг «јдабиЄтни, ¬атанни, дҐстларни севишни, қадрлашни Ўуҳратдан Ґрганишимиз керак» деган сҐзлари маънисини кейин англадик. Қисқагина умри (Ґшанда рассом бор-йҐғи 29 Єшда эди) давомида мусаввир ҳайратланарли даражада кҐп иш қилишга улгурган экан. Ёнг муҳими, у Ґз асарларида ¬атанни, она юрт суратини бор тароватию муҳаббати билан кҐрсатиб кетган эди. “узум ва замон ғирром бҐлишига қарамасдан, шоирларимиз ижодида ҳам бу мавзу алоҳида Ґрин эгаллаб, кучайиб бораЄтган эди. ∆умладан, ”смон аканинг юқорида тилга олинган “Ѕойчечак”, “Ѕойсун ҳақида ғамгин баллада”, “¬атан ҳақида шеър”, “јбдулла Қодирий”, “Ѕойсун қирларида бир Ґзим кездим”, “—амарқанд.“унги сайр”, ““еша —айдалиев хотирасига”, “ќнамга мактуб”, “ƒашт”, “Ғафур Ғулом…” сингари Ґнлаб шеърлари, «ЅахшиЄна” туркумию устоз јсқад ћухтор “√улистон” журналида чоп этган “ќқ шарпа”, “емурийзода султонларга бағишланган “’алил —ултон” драматик достонларигача Ґша йилларда Єзилиб, кҐпчилик Ґқувчиларнинг меҳрини қозонган эди.

∆авзо. Ѕир эрка шамол
Ѕуғдойзорга урар тҐш.
ќт елар. „авандознинг
Ѕир енги ҳилпирар – бҐш…

ќпа, ¬атан – улуғ дард,
ќпа, ¬атан боғ бҐлсин.
Ўеърда суратин чизсам,
“Ґрт мучаси соғ бҐлсин!

Ѕу ¬атан шеърларда тилга киради, шоирга «Ѕолам… ёрак билан кҐксинг безадим” дейди. Ѕундан-да гҐзалроқ саодат борми дунЄда! “ёрагимга сиғмади соғинч. ЅҐлмайин деб ҳижронда вайрон. Ёнди куйлай бошладим нотинч: – Ѕойсун! Ѕойсун!Ѕойсун! Ѕойсунжон!..”
ћазкур шеър устоз адибимиз Ўукур ’олмирзаевга бағишланган. ”ни тинглаЄтиб, Ўукур аканинг кҐзларига Єш қалққанларига неча бор гувоҳ бҐлганмиз. Ўоир бу мавзуни насрий асарларида ҳам давом эттириб, «”зоқ хайрлашувлар” номли гҐзал эссесида адиб билан ¬атаннинг дардли ва жозиб суратини €ратади.
»лк “»нсонни тушуниш” китобидан то “Ҳолат”, “ƒарс”, “—урат парчалари”, “»ккинчи апрел”, “ЅахшиЄна”, “”йғониш азоби”, “Ғусса” билан “ уз” тҐпламларигача кечган вақт чамалаб кҐрилса агар, сҐз ва шеър йҐлида чекилган заҳматлар, изтироблару завқу шавқлар бесамар кетмагани, адабиЄт ва шеъри€тга бахшида, инсоний туйғулар ила лиммо-лим, дийдору айрилиқлар, соғинчлару севинчларга тҐлуғ сермазмун бир умр бор бҐй-басти билан гавдаланади.
Ќиҳо€т, узоқ кутилган истиқлол даври бошланди. янги замон ижодкорларга €нги сарполар кийгизди. ћустабид тузумнинг асрий занжирлари чилпарчин бҐлди. —Ґз ҳам озодликка чиқди.  ейинги салкам йигирма йиллик муддат ”смон јзим ҳаЄти ва ижодининг сермаҳсул даври, €нада теранлашиш ва юксалиш йиллари бҐлди. “јлпомиш” бадиий филмининг киноқиссаси, шоирнинг асари асосида суратга олинган, ¬атан, она юрт соғинчи ҳақида гҐзал қҐшиқдай таассурот қолдиргувчи “—евги” бадиий филми, јбдулҳамид —улаймон „Ґлпонга бағишланган “ ундузсиз кечалар”, устоз адиблар Ғафур Ғулом, јбдулла Қаҳҳор ҳақидаги қатор драматик асарлари, шунингдек насрий битикларини Ґзида жамлаган “∆оду” китоби, “ёрак” ва “‘онус” шеърий тҐпламлари шоирнинг қалб меҳнатхонасида узлуксиз ижод баракали давом этаЄтганидан далолат беради. јйниқса, охирги икки китоби – бу шеъри€т йилдан-йилга қиЄмига етиб, донишмандлик ва етуклик касб этганини, умр ва қалб ҳикматлари €хлит Ємби ҳолатга келганини кҐрсатиб турибди. јслида яссавий, Ќавоий боболар давридан буЄн айтиб келинаЄтган бу ҳикматлар XXI асрга келиб шоиримиз тилидан €нгича жаранглайди: ћана, улардан бири, умр ҳақида шоир бундоқ дейди: “°зи бир Єғиб Ґтишга арзийди одамнинг умри. ®ғ умрим, кҐнгиллар кҐкарсин!”
јдабиЄт, хусусан шеъри€тнинг ҳам асосий вазифаси шунда: кҐнгилларни кҐкартириш, дилларни €шнатиш. ”смон ака бу эзгу Ѕурчни қатъи€т ва мардоналик билан уддалаб келаЄтган устоз шоиримиз, катта элнинг катта оқини. ” кишига бир умр ҳамдаму ҳамнафас, дарду қувончларига бирдек шерик, таъби назми баланд, диди нозик таржимон –аъно €нгамизнинг шарафли бу қисматда алоҳида мақоми борлигини ҳам таъкидлаб Ґтмоқ жоиз. јдабиЄт, жаҳон адабиЄти, китоб ва китобхонлик, назму наср, мумтоз ва замонавий асарлар ҳақида энг кҐп гапириладиган бу хонадонга ҳаваскор Єшлик йилларимизда биз ҳар доим ошиқиб, интилиб €шаганмиз. »нсонни тушуниш, китоб ва адабиЄтга меҳр, дид ва саводхонлик тарби€си, сҐзга эътибор ва муносабатни биз шундай устозларимиз, уларнинг хонадонидаги адабий муҳитдан ҳам Ґргандик, ҳаЄтларидан ибрат олдик. “—енга ҳеч нарса қилолмадим, ¬атан!” деб айтиш учун ҳам аввало она юртни, туғилган тупроқни севишни билиш керак. јдабиЄтга муҳаббат ҳам худди шундай.
јлқисса, аскар йигитнинг “шинелли йиллар”и ортда қолди. –аҳматли Ўуҳрат домланинг дуолари ижобат бҐлди. Ўу лаҳзаларда “ермизда, қадим ∆айҳун қирғоқларида ¬атан чегараларини ҳимо€ қилаЄтган бир аскар йигит қоралама шеърларини хатжилдга жойлаб, минг орзу-ҳавас билан °збекистон халқ шоири ”смон јзим номига жҐнатаЄтган бҐлса, ҳеч ажабланманг. јзиз Ґқувчи! ”нга халақит бермайлик. Ҳозир у бутун умрини, борлиғию қисматини олис бир ишққа – шеъри€тга, адабиЄтга алмашишга шайланаЄтгандир…

“®шлик” журнали. 2010 йил, 11 (240)-сон


Orqaga qaytish