O'zbek adabiyoti

4949 marta o'qildi
»броҳим Ғафуров: Ђ итобсиз €шаб бҐлади, аммо бу €шаш Єввойи €шаш бҐладиї

Ҳар қандай ғо€ Ґз фидоийлари билан тирикдир. јна шу фидоийликнинг нечоғлиги ғо€ умрини белгилайди. Ѕу ақида бевосита адабиЄтга ҳам тегишлидир. Ўу маънода ҳеч бир муболағасиз айтиш мумкинки, адабиЄтшунос, мунаққид ва таржимон »броҳим Ғафуров адабиЄтнинг том маънодаги фидоийларидан биридир. ” туфайли Ґзбек китобхони дунЄ адабиЄтининг энг сара намуналаридан баҳраманд бҐлди.

Ҳар қандай ғо€ Ґз фидоийлари билан тирикдир. јна шу фидоийликнинг нечоғлиги ғо€ умрини белгилайди. Ѕу ақида бевосита адабиЄтга ҳам тегишлидир. Ўу маънода ҳеч бир муболағасиз айтиш мумкинки, адабиЄтшунос, мунаққид ва таржимон »броҳим Ғафуров адабиЄтнинг том маънодаги фидоийларидан биридир. ” туфайли Ґзбек китобхони дунЄ адабиЄтининг энг сара намуналаридан баҳраманд бҐлди. јдабиЄтшуносликка оид юзлаб мақолалари орқали Ќавоийни англади, ќйбекни Ґрганди, ƒостоевскийни таниди. °збек адабиЄти “ћансура” деб аталмиш €нги бир жанр билан бойиди.
—Ґнгги йилларда »броҳим Ғафуровнинг бир қатор диний-маърифий мазмундаги мақолаларини ҳам Ґқишга муваффақ бҐлдик. Ѕуюк Қуръони карим о€тлари қатидаги моҳи€тлар, сҐз жилвалари, маъно товланишлари закийлик билан тадқиқ этилди. ƒемак, Ґқиш, Ґрганиш, Ґргатиш – сабоқ ҳамон давом этмоқда.
– Ѕуюк мутасаввуф олим, “Ўайхи ¬алитарош” бҐлган зот Ќажмиддин  убро ҳазратлари “‘ақирлик ҳақида” рисоласида Єзибдилар: “”мр ва дунЄдан кҐра тез Ґтиб кетадиган, Ґлим ва охиратдан кҐра €қинроқ, орзудан кҐра узунроқ, хотиржамликдан кҐра гҐзалроқ нарса йҐқ экан”. 
Ҳазрат англамиш ана шу ҳақиқатлар уни руҳан мислсиз юксалтирди. ” Ґзи айтмоқчи моҳи€тни илмдан, тафаккурдан топди ва бу фано даштидан соҳиби ҳикмат бҐлиб чиқиб кетдилар. 
ћинг ваҳки, бу саодат ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Ѕироқ бу саодатга интилиш, талпиниш ҳар кимнинг Ґзига тан. ћен бир кишини сал кам йигирма йилдан бери кузатаман. ” пойтахтимиздаги гавжум бекатлардан бирида €шайди десак ҳам бҐлаверади. ”нинг иши оддий: эрталабдан кечгача бекатда “»пподиром… ипподиром… ипподиром” деб туради. 
ћен бу кишини илк кҐрган пайтларимда 25 Єшларда, бҐй-басти келишган, тоғни урса талқон қиладиган йигит эди. Ҳозир Єши элликни қоралаб қолди. ≈лкалари чҐкиб, юзларига ажин оралабди. јжаб, шу одам бутун умрини “»пподиром”га одам йҐллаш билан Ґтказиб юборди. °йлаб қоласан киши, агар бу киши эрталабдан кечгача “»пподиром”нинг Ґрнига “»лоҳий сҐз”ни зикр қилганида 20 йиллик бу риЄзатдан сҐнг қип-қизил авлиЄ бҐларди. јгар шу Ґтган йилларини китоб титкилаш билан Ґтказганида шу кунларда беназир олим бҐларди. ®ки…
’уллас, нима бҐлганда ҳам бир умр Ґтди. »нсонлар бир-бирига Ґхшамагани каби умрлар ҳам турфа кечар экан-да.
»броҳим ака, сиз Єзибсизки, “®шлигимдан Ґзбек халқ достонлари, эртаклари, қҐшиқларини қҐлдан қҐймайман”. ƒемак, бутун умрингиз китоблар ичида кечди. —из учун адабиЄт тирикликнинг мазмунига айланди. —из бу кечмишдан бугун қанчалик розисиз?
– °ттизинчи йилларнинг иккинчи €рмида ҳаЄт бироз °збекистонда Ґнгланган бҐлса-да, лекин турмуш қашшоқликдан унча ҳам юқори кҐтарилмаганди. Ўуни €шириш учун ћарказ репресси€ларга зҐр берган, халқнинг онгини уйғотиши мумкин бҐлган фикрловчи кишиларни турли баҳоналар билан зулм ва зҐравонлик исканжасига олганди. Қашшоқлик деганим биз Ґша зҐравонлик йиллари бҐйра ва намат устида дунЄга келганмиз. ” пайтлар қиш, баҳор, куз ойлари Єғингарчилик кҐп бҐлар, сурункали давом этар, сомон сувоқли уйларнинг баридан уч ой чакка Ґтиб Єтар, шипга эски-тускидан чодир €саб беш-олти жондан иборат бутун оила кафтдек қуруқ жой – у ҳам танчанинг устида жон сақлардик. “о олтмишинчи йилларнинг бошигача уйларимизда гилам зотини учратмаганман.  игиз ва намат бизни зах-намликлардан сақларди. јммо атрофимиз бари бир-бирига туташ боғлар, кҐкаламзорлар. Қичқириқ, янгиариқ,  алковуз сувлари, маҳаллаларнинг ҳовузлари – кҐзларимизни €шнатар, боғлар, кҐкликлар йилнинг тҐрт фаслида ҳам чиройли ва сербарака бҐлар ва қашшоқлик боғлар туфайли бизга билинмас, қашшоқлик бҐлиб кҐринмасди. ҲаЄтда ибтидоий замонлар, Ґрта асрлар ва атом бомбасини €сашга уринилаЄтган замон бари туташиб, бир-бирининг ичига кириб кетганди. Ҳозир ҳам инсони€т €шаб Ґтган ва €шаЄтган барча асрлар бир-бирига чамбарчас туташиб Єтади, бир-биридан ажратиб бҐлмайди. Ёнг замонавий одамларда, компьютер ва интернетдан баҳраманд кишиларда ҳам энг ибтидоий ҳиссиЄтлар, қарашлар жамулжамлигини ҳар қадамда кузатиш мумкин. ћен ҳозир ҳам Ґша намат, Ґша бҐйра, Ґша чаккаларни ҳеч унутолмайман. ”лар гҐдакликдан ҳиссиЄтларим, кҐзларим, шууримга Ґтириб, қаттиқ Ґрнашиб қолган – эсламай деганда ҳам, доим Ґзини эслатиб туради. ”руш пайтлари ва ундан кейинги йиллар маҳалламиз марказига – гузар демоқчиман, гузарларимиз, ҳовлиларимизга қора силлиқ картондан €салган радиолар Ґрнатишди. ” тинмай гапирар, музика чалар, пьесалар Ґйнар, эски ҳофизларнинг қҐшиқларини қҐ€рди. Ўунинг учун китобдан бурун ҳам радио қулоғимизга кирган. °н Єшимда китоб Ґқий бошладим. “°қиш китоби”, ћиркарим ќсим, ќйбекнинг “Қутлуғ қон”, Ғафур Ғуломнинг беназир шеърлари…
 итобга биров эрмак, биров овунчоқ, биров билим ва биров ҳаЄтнинг ҳико€си деб қарайди.  итобларда Єлғон гаплар Єзилади деб Ґйлашади. ®лғонликка Єлғон, лекин бир фарқи китобларнинг Єлғони ростдан €хши. ћен китоб Ґқиш мақтанарли бир нарса деб билмайман. ќдам нон ейиши, сув ичиши, ҳаво олиши билан ҳеч қачон мақтанмайди-ку, тҐғрими? јммо мен уруш ва айниқса, урушдан кейинги эллигинчи йилларда нонни аввал кҐзига суриб, қанча оч бҐлмасин, уни ниҳо€тда авайлаб, бир ушоғини ҳам ерга туширмай еган, ейдиган одамларни кҐрганман. Ѕу ҳолларни гарчи тушунмасам ҳам, лекин бу нарсада тушуниб бҐлмайдиган муқаддаслик €шириниб Єтганлигини юракдан туйганман. Ѕир куни девор кавагига нон парчаси қистириб қҐйилганлигини кҐриб Ґзимдан Ґзим йиғлаганман. Ѕу ниманинг нишонаси бҐлиб кҐринган, Ємонликка бҐлса керак деб Ґйлаганман.  итоблар ҳам одам учун шундай: нондай, сувдай, ҳаводай, Ґтдай зарурат. ќдам шу тҐрт унсур бҐлмаса €шолмайди. ҲаЄт йҐқолади.  итоб эса бешинчи унсур.  итобсиз €шаб бҐлади, аммо бу €шаш Єввойи €шаш бҐлади.  итобга мен тарби€ деб қараганман. Ҳозир ҳам тарби€ деб қарайман. ќта-онам, Ґқитувчиларим, мураббийлар, донишманд кишилардан, меҳрибон одамлардан беҳад миннатдорман. јммо мени китоб тарби€лаган, менинг биринчи устозим ҳали-ҳанузгача китоб. ““ирикликнинг мазмуни” де€псиз. Қандай €хши сҐз. ҲаЄт мазмуни бошқа, турмуш мазмуни бошқа, тириклик мазмуни бошқа.  ечмишимда китоб ҳамроҳ бҐлмаган он йҐқ. Ўунинг учун ҳам кечмиш кҐнглимдан узилмай уни тҐлдириб туради.  итобларимга қараб Ґтириб булар мендан қолади дейман. ”ларни мендан кейин ким Ґқийди? Ҳоли нима кечади? Ўунинг учун чарчаган пайтлар: “°лим, нари тур. Ҳали ишим кҐп. Ҳали уларнинг жамолига тҐймадим. ћендан кейин уларни ким Ґқийди?  им ардоқлайди?  им уларнинг Єнига €на бошқа чиройли китобларни қҐшади?” – дейман. Ўу менга тирикликнинг мазмуни бҐлиб кҐринади.
– —Ґнгги пайтларда асардан-да Єзувчи, шеърдан-да шоир кҐпайиб кетгандек.  итоб расталарига назар ташласангиз, умрингизда бирор марта эшитмаган исм-шарифларнинг ““анланган асарлар”ини кҐришингиз мумкин. Ѕу ҳолга сҐзамол адабиЄтчиларимиз “Ѕозор адабиЄти” деб ном қҐйиб олибдилар. јжойиб, лекин мантиқсиз атама. Ќазаримда, —Ґз, “уйғу – адабиЄт моддий қиймат билан Ґлчанмайди.
Ќима деб Ґйлайсиз, эҳтимол бу “ижодий жараЄн” ҳам давр талабидир. јгар шундай бҐлса, бу ҳол Ґқувчи дидини, сави€сини саЄзлаштириб қҐймайдими? Ѕадиий адабиЄт мезонлари бузилишига олиб келмайдими? Ҳар қалай, ҳазрат јлишер Ќавоий дарж этибдилар:
Қилса менга минг жафо – бир қатла фарЄд айламон,
Ёлга қилса бир жафо – минг қатла фарЄд айларам.
– “Ѕозор адабиЄти” бозор иқтисоди билан бирга кириб келган тушунча. “ушунчанинг тагидаги фалсафа шуки, у китобга товар деб қарайди.  итоб доим бозор билан боғлиқ бҐлган.  итоб бозордан Ґтиб тарқалади, Ґз эгасини топади. ќдам қадр-қиммат топгиси келади. Қадр-қиммат топгиси келган одамлар китоб Єзишади, Ґз Єнларидан пул сарфлаб китоблар чиқаришади, қаламкашларга айтиб Ґз таржимаи ҳолларини китоб қилиб Єздиришади. ®ки шоирларга ҳавас қилиб эргашиб, шаклан шеърга Ґхшаган нарсаларни жилд-жилд қилиб Єзишади. Ўу билан Ґзларини мангуликка муҳрлаб қҐйгандай, сира тинчлик бермаган шуҳратпарастлик, орзу-ҳавасларини қондиргандай бҐлишади.  Ґнгил-да. Ћекин шоир, адиб, олим – қисмат – қочиб қутулиб бҐлмайдиган толе. ќдамлар ҳақиқий адабиЄт билан сохта “бир кунлик” адабиЄтни €хши танийдилар. —охта йилтироқ китоблар ичида кҐмилиб Єтган олтинни топиб оладилар. Ѕунда дид, фаросат, қизиқишлар қандай ва қайси йҐналишда шаклланганлигига боғлиқ. °қитувчилар, ота-оналарга канда қилмай мурожаат қилишимиз керак: сиз болаларга китоб Ґқишни Ґргат€псизми? ”ларни керакли китобларни Ґқиш ва Ґрганишга қизиқтир€псизми?  итоб Ґқиш интенсивлиги доим шуларга боғлиқ.  итоб Ґқишни шулар тарби€лайдилар ва йҐлга қҐ€дилар. Ўулар китоб Ґқиш муҳитини €ратадилар.
– јгар инсон вақтида озиқланмаса унинг ҳаЄтидаги мувозанат бузилади. Ѕош оғрийди, мадор кетади, пировардида ҳолдан тойган жисм унга бҐйсунмай қолади. Ўундай экан, инсон жисми мутассил озиқланиб туришга, парваришга муҳтождир. 
’удди шу €нглиғ, инсон руҳи ҳам мутассил парваришни талаб қилади. –уҳнинг озиғи илм, ибодат ва тафаккурдир. Ѕу борада инсон руҳини юксалтирадиган бебаҳо манба бадиий адабиЄт бҐлса керак. Ҳар қандай бадиий асар замирида инсон маънави€тига ижобий таъсир этадиган, руҳий озуқа вазифасини бажарадиган ғо€лар бҐлади. Ғарб адабиЄтшунослари бу ғо€ларни “нажоткор ғо€лар” деб аташган. —изнингча, замонавий Ґзбек адибларининг асарларида бундай ғо€лар мавжудми? 
– ќламлар бари, кавну маконлар бари илм билан қамраб олинган ва илм билан €ратилган. ∆умладан, одамзот, ҳайвонот ва наботот бари илм билан қамралган. »лмдан холи ҳеч нарса йҐқ. ќдамзот неча минг йиллардан бери бор ва неча минг йиллардан бери илм излайди. »лмга интилади. »лмни ер юзидан, коинотдан ва Ґз-Ґзининг ичидан қидиради. »лм излаш – XXI асрнинг шу кунларида ҳам нажоткор ғо€. Ѕундан кейин ҳам шундай бҐлиб қолади. „унки илм ҳақиқатга етиш йҐли. »нсон эса ҳақиқатсиз €шолмайди.
Ўу кунгача файласуфлар ҳамма нарсани ажратиб келдилар. Ҳамма нарсадан ажралиш қидирдилар. ягона ’удо Ґнлаб динларга ажралди. Ѕулар инсони€т тарихида ҳеч тҐхтамаган қон тҐкишлар билан борди. ќдамзот синфлар, тоифалар, чегараларга ажралди ва булар ҳам тинимсиз қон тҐкишларда давомат этди. “абиат ранг-баранг сараланган. »рқлар сараланган. ћаҳлуқлар сараланган. –англар сараланган. Ўакллар сараланган. јммо бу сараланишлар тамомила табиий. ќлам ранг-барангликдан иборат бҐлмаса, унда туриб бҐлмасди. ≈р курраси. ” бошдан оЄқ чексиз мҐъжиза. ≈р курраси. ћуз ичида оловини сақлайди. ≈р олов. Ћекин уни икки қутб музлари сақлаб туради. ќлов эса Ґз навбатида музни сақлайди. ќлов ва муздан ҳаво ва сув бино бҐлади. “азод. ќламнинг бари тазод асосига қурилган. Ҳаммаси ҳаммаси билан ажралмас алоқада. Ћекин тинмай ажратишга уринадилар. јжратиш асосида урушларни келтириб чиқарадилар. јжратиш учун қирғинлар қиладилар. јжратиш учун кучлилар кучсизлар Ґртасида ҳукмронликлар Ґрнатадилар.
јжратиш ғо€си инсони€т бошига чексиз фалокатлар келтиради. јжратишнинг марказида мен афзалман! – деган Ґта кетган ваҳший нидо-ҳайқириқ, ваҳшат васвасаси турди.
јжратиш боис ҳар бир дин Ґзини энг афзал деб чиқди. Ҳар ирқ Ґзининг бошқалардан афзаллигини исботлашга уринди. »сботлаш эса фақат Ґзи каби иссиқ жонларни қириш, қонини оқизиш билан бҐлди. XXI асрга келиб ажралиш ва ажратилиш ғо€си эскирдимикин? Қонли тарих саҳифасидан анахронизм сифатида тушиб қолдимикин? »нсони€т ажралиш ва ажратилиш ғо€сидан халос бҐлса, келажакда олтин асрларда истиқомат қилади. јжратиш, ажралиш ғо€си кучлими Є бирлашиш, бирлик ғо€си кучлироқми? »нсони€т шу икки саволга аниқ жавоб беролса ва оғишмай борсагина келажак асрларда бехавотир умргузарлик қилади.
°зим шахсан кҐплар қатори бирлашиб аҳл €шашга Ґзга алтернатива йҐқ деб ҳисоблайман. „унончи ћарказий ќсиЄ халқлари учун ҳам иттифоқ бҐлиб бирлашиб Ґз ҳаЄтларини ихтилофсиз қуриш уларнинг дунЄда қадр-қиммат топиши, куч-қудрат касб этишига олиб боради. ”ларнинг ҳеч қандай талашадиган нарсалари йҐқ. јжратадиган нарсалари йҐқ. °збек адабиЄтида бирлашиш, аҳллик, халқларнинг иноқлиги юксак даражада бадиий фалсафий ифодасини топган асар бу – Ёркин ¬оҳидовнинг “–уҳлар исЄни” достонидир. јбдулла ќриповнинг “Ҳаким ва јжал”, “∆аннатга йҐл” асарларида ҳам шундай концептуал ғо€ €ратишга уриниш кҐзга ташланади. Ҳалимахон ’удойбердиева ва ”смон јзимнинг туркум шеърларида умумбашарий аҳами€тга эга универсал ғо€лар эҳтиросини кузатиш мумкин.
“онгларнинг бирлашиши, озодларнинг бирлашиши ва фарқларни рҐкач қилавермаслик Ґз навбатида тенглик ва озодлик иқлимларини €ратади.
– Ѕуюк олмон адиби “омас ћанн дунЄ классикларини икки гуруҳга ажратди. Ѕиринчи гуруҳни “руҳи€ти соғлом адиблар”, иккинчисини эса “беморлар” деб атаган. “омас ћанн наздида буюк драматург Ўиллер ва сиз ижоди билан узоқ вақт ҳамнафас бҐлганингиз – ‘Єдор ƒостоевский “беморлар” гуруҳига мансуб. —тефан ÷вейг эса ƒостоевскийни “буюк ҳақиқатгҐй” де€ таърифлаган. ”нинг эсдаликларида “ƒостоевскийнинг коиноти – фазо эмас, инсондир” деган қайдлар бор. —из ƒостоевский асарларининг таржимони сифатида бу икки даҳо адибдан қай бирининг фикрини қувватлаган бҐлардингиз?
– ‘.ћ.ƒостоевский €қинлари ва замондошларининг хотирлашларича, эпилепси€ (тутқаноқ) билан оғриган. °зининг айтишича, илҳом гувиллаб келиб ми€си чақмоқдек Єришганда тутқаноқ бошланаркан. —оғлик ҳолати билан тутқаноқ тутиши орасидаги уч сони€да у Ґзини дунЄдаги энг бахтиЄр одам деб сезар, Ґзини ҳамма нарсага қодир деб ҳис қилар, хаЄли кҐкларга парвоз қиларкан. Ћекин ‘.ћ.ƒостоевскийнинг “беморлиги” унинг ақл бовар қилмас даражада ишчанлигида. ” жуда қаттиқ ишлар ва икки кеча-кундузда уч-уч €рим босма табоқ ҳажмида асар Єзарди. Ѕиринчидан, у муҳтожликлардан қутулиш учун шундай меҳнат қилса, иккинчидан, энг юксак маънода ижодга, Єзувчиликка мубтало бҐлган фавқулодда инсон эди. ”мр бҐйи муттасил шундай мук тушиб ишлаган, сонсиз-саноқсиз китоблар Ґқиган, сон-саноқсиз мулоқотларда бҐлган, фарзандлар Ґстирган ва катта оиласининг, ƒостоевскийлар хонадонининг катта-кичик ташвишлари билан €шаган одамнинг соғлиги қандай бҐлган эканки, буларнинг барини Ґз елкасида кҐтарган. ‘.ћ.ƒостоевский биринчи йирик асари “ амбағал одамлар”дан то умрининг охирида Єзган “ќғайни  арамазовлар”гача муттасил, ҳа, муттасил бир зум ҳам танаффус қилмай Ґз Ґқувчиларини ларзага солиб турган. √егел: “ƒунЄда ҳеч бир нарса эҳтироссиз содир бҐлмайди” дейди. ‘.ћ.ƒостоевский асарларида эҳтирослар мисоли қуюндай айланади. °зининг эътирофича, “одамда одамийликни изларди”. ®зувчининг Ґзи ҳам, унинг барча асарларининг қаҳрамонлари ҳам идеал қидирган ва бу йҐлда мислсиз фожиаларни бошларидан кечирган эдилар. ƒостоевский инсон қалбининг ҳеч ким тушолмаган қаърларига тушди. Ҳеч кимга му€ссар бҐлмаган руҳий ҳодисаларни кашф этди. ” чинакам ҳақиқатгҐй адиб эди. “Ҳақиқат Ќекрасовдан юксакроқ, ѕушкиндан юксакроқ, халқдан юксакроқ, –осси€дан юксакроқ, ҳамма нарсадан юксакроқ ва шунинг учун фақат ҳақиқатни демоқ ва уни изламоқ керак…”, деб Єн дафтарчасига Єзиб қҐйган ва Ґзи бунга ҳаЄтида ҳам, асарларида ҳам қатъий амал қилганди.
– Ѕуюк ижод замирида буюк фожеа Єтади. Ѕунга мисол қилиб ҳозиргина айтиб Ґтганингиз ƒостоевскийни, ÷вейгни, Ќитшени келтириш мумкин. ’усусан, Ќитше ҳаЄти ва ижоди ҳақида жуда кҐп баҳслар, тортишувлар мавжудки, улар китобхон ақлини шошириб қҐ€ди. —из эса Ґзбек китобхонига Ќитше ижоди, умуман буюк файласуфнинг мавҳумотга йҐғрилган ҳақиқатлари ҳақида €нгича тасаввур бера олдингиз. 
– Ќитше ‘.ћ.ƒостоевскийнинг кичик замондоши. ”ларнинг даҳоси бир хил табиатга эга. Ќитше азбаройи кҐп Ґқигани, азбаройи кҐп Єзгани боис оғир бош оғриғи ва шу билан бирга эпилепси€ касалига гирифтор бҐлган эди. ” Ґз дҐсти √.Ѕрандесга Єзган мактубларидан бирида: “ асаллик менга жуда улуғ фойда келтирди, у мени бошқалардан ажралиб туришим ва матонат, мардоналик касб этишимга Єрдам берди”, деб Єзганди. ” худди ƒостоевский каби ижод дунЄсида ва ижод бобида том маънода телба эди. ”нинг барча асарлари ва айниқса, “«ардушт таваллоси” насрий-фалсафий достони инсон, ҳаЄт, фалсафа кашфиЄтлари билан лиммо-лимдир. Ќитше: “Ѕиз қандайдир фикрловчи қурбақалар эмасмиз, биз тинимсиз Ґз фикрларимизни Ґз дардларимиздан туғиб борамиз ва уларга худди оналардек нимамиз бҐлса барини – Ґз қонимиз, юрагимиз, Ґтимиз, шҐхлигимиз, эҳтиросимиз, азобимиз, виждонимиз, қисматимиз, толеймизни бағишлаймиз”, деб айтади.
– »тали€н адабиЄтшунослигида ““аржимон хоиндир” деган атама бор экан. Ѕуни қандай тушуниш керак? 
– Ѕу гап тҐғри маънода эмас, мажозийроқ қилиб айтилган ва у қадар жиддий эътиборга ҳам лойиқ эмас. ”рғу бериб Ґтиришга арзимайди. “аржимон бир манбанинг маълумотларини иккинчи манбага етказади. ћатнларни бир тилдан иккинчи, учинчи тилларга Ґгиради. ≈тказиш вазифасини Ґз устига олади. Ѕир чеккаси шуни назарда тутиб ва иккинчи томондан, таржимон матн устида бир қатор трансформаци€ларни амалга оширади. ѕрофессионал таржимонлар таржима асарни қандай Ґқувчига етказаЄтганлари, бу Ґқувчининг дунЄқараши, сави€си, маълумот даражаси, ақидалари, урф-одатлари устида ҳам қайғурадилар. °қувчининг бошқа маданий муҳитда €ратилган асарни қандай қабул қилиши устида бош қотирадилар. “аржимага Ґзларидан қҐшмаганларида ҳам, айрим қисқартишлар, таҳрирлар киритадилар, баъзан кескинликлар, €ланғочликлар, бадахлоқликларни юмшатадилар. ѕрофессионал таржимонларнинг бу ишлари юзаки қаралганда муаллиф ҳақига тажовуз бҐлиб кҐриниши мумкин. Ћекин таржима Ґқувчиси менталитетини Ґйлаб бундай нарсаларга берилгани боис таржима назари€си уларни Ґз қоидалари доирасига киритади ва қонуний зарурат деб қарайди. јйтайлик, “—лово о полку »горева” асарининг номи Ґзбек тилига “»гор жангномаси” деб Ґгирилган ва бу жуда чиройли. Ћекин асли€тда “жангнома” дейилмаган-ку? јммо Ґйлаб қараганда, “—лово”дан кҐра “жангнома” тҐғрироқ, маъқулроқ ва шарқона анъаналарга мувофиқдир. ’удди шунингдек, ёхан —муулнинг “Ћедова€ книга” романи “ћузнома” деб Ґзбек тилига ағдарилди. “аржимон ”смон Ўамсимуҳамедов бу номни “ћузлик китоби” деб Ґгирганди. ” ҳайрон бҐла-бҐла ишониб-ишонмай “ћузнома”га рози бҐлганди. Қаранг, “ћузнома” қандай €хши ва қандай топилдиқ. ’Ґш, бундай сҐз санъатига хос ҳодисаларни “хиЄнат” деб бҐладими? …Ґқ, таржимон сҐз санъаткори.
– ћаълумки, XIX асрнинг охири, XX асрнинг бошларида °збекистондаги ижтимоий-сиЄсий ва маънавий-маданий жараЄнлар қадим ва бой Ґзбек адабиЄти тарихида ҳам ғо€т муҳим даврлар бҐлди. ’усусан, адабиЄтдаги зуллисонайнлик анъанаси Єнида аста-секин таржима мактаблари пайдо бҐлди. јйниқса, ноширлик ва газетачиликнинг пайдо бҐлиши таржима санъатининг пайдо бҐлишига олиб келди. ƒастлабки таржима ишлари рус тилидан бошланди. 1880-90 йилларда Ґзбек Ґқувчилари Ћ. Ќ. “олстой, ј. —. ѕушкин, ј. ј.  рилов сингари буюк адабиЄт намоЄндаларининг ижод намуналаридан баҳраманд бҐлдилар. 
“Ґғри, бу давргача ҳам адабиЄтимизда бир қатор етук таржима ишлари амалга оширилган эди. Ѕу борада ’оразмда Ґзига хос таржима мактаби шаклланган бҐлиб, бу мактаб асосчиси ва ташаббускори шоҳ ва шоир ‘еруз эди. ћаълумотларга кҐра, XIX асрнинг Ґрталарида ’ивада саксондан кҐпроқ ижодкор таржимонлик билан мунтазам шуғулланган. Ѕу таржимонлар орасида ќгаҳий,  омил ’оразмий, ЅаЄний, “абибий каби маълум ва машҳур шоирлар ҳам бҐлишган. јлбатта, бу маълумотлар журналхонлар учун эди. 
—издан сҐрамоқчи бҐлганим: таржима жараЄнида асар муаллифининг руҳи€ти таржимон руҳи€тига таъсир Ґтказади, деган фикр бор. Ѕуни қандай тушуниш керак? ¬а €на айтинг-чи, бугунги Ґзбек адабиЄтида таржимачилик жараЄни қай даражада?
– ћиркарим ќсим, ћирзиЄд ћирзоидов, Ҳасан “Ґрабеков сингари таржимонлар фақат Ґзлари севган, руҳларига €қин асарларнигина Ґгирардилар. јсар танлашга Ґта синчковлик билан Єндошар, асарлардан Ґзларига €қинлик қидирардилар.  амина кҐпроқ экспериментал қийин асарларни Ґзбек тилига Ґгириш йҐлидан бордим. °збек тили шундай фавқулодда асарлар услубини қайта €ратиб бойиши, тобланиши зарур деб Ґйладим. ѕрозамиз балоғатга етиб фольклор тилидан юқорироққа, €нги бадиий услублар тилига, бадиий услубларига кириб бориши, жаҳон адабиЄти услубий изланишлари билан ҳамоҳанг бҐлиши кун тартибида турарди. Ёкспериментал прозада инсонга, унинг руҳий дунЄсига, дунЄдаги Ґрнига тамомила €нгича қарашлар ва €нгича шаклларда Єритишлар, тасвир усуллари мавжуд. Ѕуларни Ґрганмай замонавий асар €ратиш, ҳозирги Ґқувчининг диққат-эътиборини тортиш, замон даражасида туриши мушкул. Ҳозир бадиий таржиманинг сифатига, бевосита асли€тнинг Ґзидан амалга оширилишига эътибор кучайиб бор€пти. “аржимонни бир неча тилларнинг чуқур билимдони, мадани€ти ва эрудици€си юксак тарби€ланган одам деб билиш ва шундай талаб қилиш XXI аср таржимони деган мезон ва Ґлчовни шакллантиришга хизмат қилади.
– √Єте “—ал кам €рим аср китоб Ґқидим. Ѕироқ умр поЄнида ҳеч нарсани билмаслигимни билдим” деган экан.  итобларга ошнолик бобида сиз √Єте билан бемалол беллаша оласиз.  итоблардан адабиЄт, санъат учун нималарни кашф этганингизни асарларингиз воситасида англагандекмиз. —уҳбатимиз сҐнгида Ґзингиз учун кашф этган ҳақиқатларингиз ҳақида сҐрасам майлими?
–  итоблар менга аввалимиз ва охиримиз, ботинимиз ва зоҳиримизни тушунишга Єрдам берди. ¬ақт бизга берилган олтиндан ҳам қиммат нарса. ”ни исроф қилмасликка Ґргатди, ҳазрати —улаймоннинг: “Ѕеҳуда, беҳуда, ҳаммаси беҳуда”, деган ҳикматининг тагига етиш ва вақтдан максимал даражада тасарруф этишликка чорлади. јллоҳ нурни €ратган экан, ва °зи ҳам шу нур ичида экан, китоб ҳам илмлар, ҳиссиЄтлар, ақлларнинг нурномасидир. ћенинг ҳақиқатим шуки, одам китоблар оламига шҐнғимагунича ҳеч қачон сайқал топмас.  итоблар инсон ҳаЄтининг хайрли поғоналаридир.

—уҳбатдош: јлишер Ќј«ј–
“®шлик” журнали. 2011 йил, 2 (243)-сон


Orqaga qaytish