Matbuot xizmati

5462 marta o'qildi
BOLALAR OQUVIGA RAXBARLIK QILISH

Unda kutubxona bilan ota-onalarning xamkorlikdagi ishlari Barchamiz bolalarimizning jasur va intiluvchan, diyonatli, e'tiqod-li, aqlli va odobli, qalol va qat'-iyatli bo’lib ulqyishlarini istay-miz. Ularni chin inson qilib voyaga yetkazish esa, oson ish emas.

BOLALAR O’QUVIGA RAXBARLIK QILISH

Unda kutubxona bilan ota-onalarning xamkorlikdagi ishlari Barchamiz bolalarimizning jasur va intiluvchan, diyonatli, e'tiqod-li, aqlli va odobli, qalol va qat'-iyatli bo’lib ulqyishlarini istay-miz. Ularni chin inson qilib voyaga yetkazish esa, oson ish emas. Tarbiya-dek murakkab ishimizda bizga eng yaxshi maslaqat va yordam beruvchi omil adabiyot bo’lsa kerak. Tarbiyada kitobning aqamiyati qaqida juda ko’p gapirish mumkin, biroq bolaning kitobga bo’lgan muqabbatini uyqo-tish, unga yo’lchi yulduz sifatida qarashini paydo qilish mushkul ish.

Bolalar turli xildagi adabiyot-larni o’qishlari kerak: quvnoq, kul-gili, chuqur o’yga toldiruvchi, in-sonning eng yaxshi fazilatlarini tarbiyalovchi, go’zallikka chorlovchi va qokazo. Lekin qanday qilib bola-ni o’yga toldirib, fikr yuritib o’qishga jalb qilish mumkinq O’qil-gan kitob qaqida qanday suqbat o’tkazsa bo’ladiq Bu borada bolaga qanday maslaqat berish kerakqAvvalo, ta'kidlash kerakki. oilada bolalar o’quviga raqbarlik qilish bola maktabga bormasdan ancha oldin boshlanadi. Maktab yoshigacha bo’lgan bolalarga kitoblar tabiat, bizni qurshab turgan olam va qayvo-notlar qaqida tushuncha beradi. Bola o’qilayotgan kitobni tinglab, kichik she'rlarni yod olib, suratlarni to-mosha qilib, to’qri gapirishni o’rganadi, so’z boyligini orttiradi. Ki-tobga yoshlikda meqr qo’yilsa, bu qolat aksariyat hollarda bir umrga yo’ldosh bo’ladi. Shu sababdan ota-ona-lar bolani yoshligidanoq kitobni se-vish, uni asrab-avaylashga o’rgatmoq-liklari kerak.

Ko’pgina oilalarda maktab yoshi-gacha va maktab yoshidagi bolalar bo’la-di. Kattalarning kitoblari kichik-larga o’tadi. Maktab yoshidagilar o’z uka-singillariga kitob o’qib bera-dilar, kitobni qanday asrab-avay-lash kerakligi, varaklarini bukla-maslik qaqida tushuntiradilar, kitob muqovasini o’rash sirlarini o’rgatadilar.

Bolalar o’qishini tashkil qilish o’qituvchi va kutubxonachining ishi, ammo bu ma'sul ishda oilaning yorda-misiz unum bo’lmaydi. Afsuski, bu qaqiqatni qamma ota-onalar qam tu-shunavermaydi. Shunday qolatlar qam uchrab turadiki, ota-onalar o’zlari juda ko’p kitob o’qiydilar, lekin o’z farzandlarining kitob o’qishi bi-lan qiziqmaydilar. Bunday oilalar-da bolalar yoki qech qanday kitob o’qimaydi, yoki duch kelgan kitobni yengilelpi o’qib ketaveradi. Bunday o’qishlardan esa, foyda kam bo’ladi.

Ba'zan ayrim ota-onalar kitob o’qish maktabdagi o’qishga xalaqit be-radi, deb o’ylaydilar va bolalarga kitob o’qishga ruxsat bermaydilar, vaqolanki, qo’shimcha o’qishga to’qri raqbarlyk qilinsa, bunday o’qish bo-laning fanlarni mukammal egalla-shiga, o’zgartirish dasturining mu- vaffaqiyatli amalga oshishiga faqat yerdami tegishi mumkin. Ayrim ota-onalarda o’qishga raqbarlik qilish faqat maktab va kutubxonaning ishi, degan tushuncha ham yo’q emas. Bu, albatta, noto’g’ri. O’qishga raqbarlik qilishni oila va maktab birgalikda olib borishi kerak. O’qituvchilar bolalarga qanday kitoblarni o’qishni tavsiya etaetganlaridan ota-onalar xabardor bo’lishlari lozim.

O’quv yili boshlanishida o’qituv-chi, odatda, bolalardan yozgi ta'til-da qanday kitob o’qiganini so’rab chi-qib, yangi o’quv yilidan boshlab yil mobaynida qanday kitoblar o’qib chi-qish kerakligi qaqida maslaqatlar beradi. O’qituvchi bilan kutubxonachi bolalarning sinfdan tashqari qanday kitob o’qiyotganidan xabardor bo’lib turadilar va sinf bilan ishlash uchun jamoa bo’lib bir qator tadbir-lar belgilaydilar. Kechalar, ertak-lar, sharqlar, suqbatlar, o’yin-sayo-qatlar o’tkazadilar.

Bolalar o’quviga raqbarlik qilish ishiga ota-onalarning e'tiborini qaratishda kutubxonalar turlicha usullardan foydalanishlari mum-kin:  kutubxonaning kitob fondini ko’rsatish tashviqoti, sinf va mak-tabda bo’ladigan ota-onalar majli-sida qaysi kitobni o’qish qaqida mas-laqatlar berish; ota-onalarni bola-lar nimani o’qiyotganidan xabardor qilish, ommaviy kutubxona tadbir-larini tayyorlash va o’tkazishga jalb etish, shu jumladan, ota-onalar uchun kutubxona lektoriylarini o’tkazish  qar bir bolalar kutubxonasida "Ota-onalar, sizlar uchun", "Ota-onalarga bolalar o’quvi qaqida" bur-chaklarini tashkil qilib, ularda shu masalalar bo’yicha mumtoz va zamona- iy adabiyotni ko’rsatish, turli yoshdagi bolalar uchun eng yaxshi badi-iy va ilmii-ommabop kitoblar ro’yxatini tavsiya etish,  shuningdek, "Ota-onalar jildi"ni tashkil qilish mumkin. Bu jildda "Maktab va oila", "Kutubxona", "Ota-onalar uchun" mavzusiga oid risolalarni tanlab, to’plasa bo’ladi. Bundan tash-qari, kutubxona bilan ota-onalar-ning qamkorligi degan maxsus ish daftarini tutish mumkin. Bu daftar-da kutubxona qaqida fikr yuritish, axborotlarning sifatli yoritilishi, shuningdek, o’e tilak-istaklarini bayon qilish mumkin. Bular bolalar o’quvini qar  tomonlama chuqur o’rga-nib chiqish imkonini beradi. Mak-tablarda ota-onalar uchun "Oilada qiz, o’qil o’sayapti", "Oila davrasi-da o’qish", "Uy kutubxonasi", "Bo-lalar kutubxonasi - o’quvchiga" va bo-shqa mavzularda kitob ko’rgazmalari saylanmasini tashkil qilish mum-kin. Ko’p kutubxonachilar  tushlik pay-tida korxonalarda kutubxona, bola-larning ma'naviy rivojlanishida kitoblarning roli qaqida ota-ona-larga ma'ruzalar o’qiydilar,  yangi kitoblar qaqida so’z yuritadilar. Bu borada kutubxonada "Ota-onalar kuni" o’tkazilishi yaxshi samara be-radi. Ular odatda yakshanba kunlari,  shuningdek, maktab ta'tillari dav-rida o’tkaziladi. Bu kunlarning das-turiga: "Kutubxona bo’ylab sayoqat", "Ota-onalar, sizlar uchun", "Oila va farzandlar", "Bolalar adabiyoti yan-giliklari" kabi adabiy-ko’riklar qam kiritilishi mumkin. Bulardan tashqari, bolalar o’qishini taqlil qilish, "Oilada bolalarning o’qishi-ni tashkil etish mumkinmiq" mav-zusida tushuntirish ishlari o’tkazish mumkin va u yoki bu sinf uchun sin-fdan tashqari  o’qish  kitoblari to’qrisida, dasturli asarlar qaqida suqbatlar uyushtirilsa qam yaxshi na-tijalar beradi.

Kitobxonlar formulyarini taq-lil qilib, kutubxonachilar ota-ona-larga ularning farzandlari qanday kitoblarni o’qiyotganliklari, o’qish-ning biryoqlama va ko’p tomonlama olib borilayotganini misollar bi-lan ko’rsatishlari, bolalar o’quviga pedagogik jiqatdan asoslangan raq-barlikni yuritish maqsadida kutub-xona bilan oilaning qamkorligi yo’llari va shakllarini taklif etish mumkin. Ota-onalar bilan ish olib borish rejali va muntazam bo’lishi qamda bolaning kutubxonaga ilk bor kirib kelishi vaqtidan boshlanishi kerak. O’quvchi kitobxonlar formulya-riga "Uqiganlarini oila  a'zolari-dan kim bilan muqokama qiladiq" degan ustun kiritilishi kerak. Xizmat ko’rsatish bo’limi qar yili ota-onalar bilan bolalarning anketala-rini parallel ravishda to’ldirib borishi kerak. Bu  uyda bolaga ki-tob qay tarzda singdirilayotgani, uyda qanday kitoblar o’qilayotganini  bildiradi. qolaversa, o’qishda qanday yordam berayotgani, bolalar-ning kitob o’qishlarida qanday qiy-inchiliklar paydo bo’layotgani, bu-ning uchun kutubxonachidan qanday madad kerak ekani qam ma'lum bo’la-di. Bir oyda bir marotaba "Ota-ona-lar, sizlar uchun", "Bolalaringiz-ning sevimli yozuvchilari" ruknida-gi adabiyotlarning ochiq ko’rigini tashkil qilib turish tavsiya etila-di, bulardan tashqari, bolalar ada-biyotining teatrlashgan sharqini ota-onalarni taklif qilgan qolda o’tkazish qam samarali natija bera-di. Ota-onalar ommaviy kutubxona tadbirlarida qatnashishlari qam maqsadga muvofiq. Bu narsa ota-ona- arga bolalarning qiziqishlarini o’rganishlari, o’qishiga raqbarlik qilishda qo’l keladi, oilada o’qish madaniyatini shakllantiradi.

Xizmat ko’rsatish bo’limi xodim-lari ayrim bolalarning ota-onala-ri bilan farzandlari yoshiga mos ki-toblarni ko’p yoki kam o’qiyotgani qaqida muloqot o’rnatishlari kerak. Bunday qolatlarda ota-onalarni ku-tubxonaga taklif qilib turish ke-rak, bolalar o’qishiga raqbarlikla-rini aniqlab,  kelajak rejasini ishlab chiqish zarur. Bunga Respubli-ka davlat bolalar kutubxonasi ish tajribasida uchragan bir voqea yaqqol misol bo’ladi.  Kitobxon 2-sinf o’quvchisi. U kutubxonaga kam kelardi, kitoblarga yomon munosa-batda bo’lardi, ularni oxirigacha o’qimas edi, ota-onasi o’qishiga beparvo qarardilar. Bola faqat urush qaqidagi kitoblarni o’qir, eng daq-shatli joylariga ko’proq aqamiyat be-rardi. Kutubxonachi bolaning  qizi-qishini o’zgartirmoqchi bo’ldi va, av-valombor, bolaga tabiatni sevuvchi-lar klubiga a'zo bo’lishni taklif etdi, adabiyotlarning tavsiya ro’yxatini tuzdi. Uyga taklifnoma yubo-rilib, ota-onaning kutubxonaga ks-lib ketishi iltimos qilindi. Ku-tubxonachi bolaning o’qishini taxlil qilib, ikkinchi taklifnomani jo’natdi. Birinchi galda ish ko’pli-gini ro’kach qilgan ota-ona kelmadi, ikkinchi galda bola kutubxonaga ona-si bilan keldi. U bilan bolaning kitob o’qishi madaniyati xususida gaplashildi, bolaning so’nggi yarim yil mobaynida o’qigan kitoblari taqlil qilindi, maslaqatlar beril-di. Bu narsa bolaning o’qishiga ijo-biy ta'sir ko’rsatdi. Unda Kuddus Muqammadiy, Xudoyberdi To’xtabo-ev, Xakim Nazir kitoblariga qizi- qish ortdi. O’qiganlari to’qrisida onasi va kutubxonachiga gapirib bera boshladi. Kutubxonadagi ommaviy tad-birlarga onasi bilan, ba'zan yakka o’zi qatnasha boshladi.

Bolalar o’qishiga raqbarlik qilishning yo’riqi to’qrisida ota-onalar uchun suqbat o’tkazish qam yaxshi samara beradi. Uchrashuv tashkilotchi-lari tadbir boshlanmasdan 20-30 daqiqa oldin musiqa qo’yishlari ke-rak. Ota-onalar musiqa sadolari os-tida ko’rgazmani tomosha qilishlari va kutubxona faoliyati qaqida o’zla-rining ilk savollarini berishlari mumkin.

Sux,batning namunaviy matni

Birinchi maslaqat:

Ovoz chiqarib, bolalar bilan bir-galikda o’qish kerak. Kitobni olib, yonma-yon o’tirib, ovoz chiqarib o’qish zarur. Bolalarning kitoblari, ular-ning qiziqishlari va o’ylarini to’qridan-to’qri bilib olish mumkin. Ovoz chiqarib o’qish odatda kichik bo-lalar bilan o’tkaziladi. Chunki ular qali qijjalab o’qiydilar.

Har qanday kitob, u yaxshimi, yomonmi, qamma bolada  katta-yu kichikda bir olam fikr, savol, istaklar paydo qiladi. qo’lingizda kitob bilan o’tirganingizda bolalar fik-rini bilishga qarakat qilasiz, sa-vollariga javob berasiz, xoqishla-rini bilib olasiz. Bu narsa kichiklarga qaraganda  katta bolalarga za-rurroq. Kattalar va ota-onalar uchun kitob tufayli bolada paydo bo’lgan samimiylik qamma narsadan afzal.

Birgalikda o’qishni boshlang, ki-tobning qay saqifsiga kelganingiz-da farzandingiz qayajonlana boshla-ganidan siz kimni o’stirayotganingizni bilib olasiz. Ota qam o’z ish-lari bilan band bo’lishiga qaramay farzandining nimalarni o’qiyotgani- dan xabardor bo’lsin. Buvisi qam o’tirib tinglasin. Agar o’qish jarayoni-da qammangiz qamjiqat bo’lib, bir-ga tinglasangiz, nur ustiga nur bo’lardi.

Umuman, bolalar bilan o’qish ma-shqulotlari nasiqatgo’ylikka aylanib ketib, zerikarli darslarga o’xshab qolmasligi lozim. "qani, Oybek, ki-tobni 25-betidan boshlab o’qi-chi. Endi ayt-chi, bizlar nimani bilib oldikq" Bu aqvolda qech narsaga erish-maysiz. Oybek, Baxtiyoringiz sizdan qochib ketadi, kitob degan narsani butkul yomon ko’rib qo’ladi. Avvalam-bor, bolalarga o’qish qiziqarli bo’lishi kerak. Siz ovoz chiqarib o’qiy boshlaga-ningizda bu ish qanchalik mushkul ekaniga tushunib yetasiz. Bir qaragan-da, o’qish juda yengildek ko’rinadi. Biroq ovoz chiqarib o’qishga katta maqorat kerak. Ish boshlaganda kat-talar qam yanglishib qoladi. Albat-ta, chiroyli va ifodali qilib o’qish shart. Lekin bu narsaga tezda erishib bo’lmaydi. Bir oz sabr qiling. qafta o’tar, oy o’tar, qarabsizki, uyingiz-da teatr paydo bo’ladi!

Birinchi kuniyoq ilk marta Siz Otabek bilan Gulbaqorga "qani, bo-lalar, kitobchani birgalikda o’qiy-lik!" desangiz, "qo’ysangiz-chi, ona-jon", deyishlari mumkin. Chunki ular yoshligidan ota-onalari birga-likda ovoz chiqarib o’qiganlari. boshqa an'analarini ko’rmagan va o’rganmagan.

Demak, siz qulay fursatni qo’ldan boy bermasligingiz kerak. Ishonar-li gaplar topish, kerak bo’lsa, bi-roz ustomonlik qilishga qam to’qri keladi. Maqsad  bolada o’qishga ishtiyoq uyqotish. Dastlab eqtimol 15 daqiqagadir, keyin 20 daqiqa. Biroq qamma kitobni ketma-ket o’qish yara maydi. Bunga vaqt qam yetmaydi. Eng sevimli kitoblaringizni tanlang: o’zingiz sevib o’qigan, qiziqarli ki-toblardan o’qitishni boshlang. Un yoshdagi qizingizga "Zumrad va qim-mat", "Yoriltosh" kabi ertaklarni o’qib bersangiz, ichki tuyqulari jo’sh urib, ko’zlari chaqnab ketadi.Senga kitobcha yokdimiq kitobxon kitobni qaqiqatan qam o’qib chiqdimi yoki shunchaki rasmla-rini tomosha qildimi, balki faqt jang tasvirlangan joylarini o’qib, boshqa yerlarini ko’rmagandirq Bun-day qolatlar ko’pincha eng kichik ki-tobxonlarda bo’ladi. U yer-bu yeridan, ozgina-ozgina o’qib chiqilsa, keyin-chalik odat tusiga kirib qolishi mum-kin. Bunday tarzda qar yili ikki yuz kitob o’qilsa qam foydasi yo’q.

Mana, u o’z kitobchasi bilan bir burchakda o’tiribdi. "Bu suratdagi kim Nima uchun unda qurol borq Nima de-yapsan o’zingq!" deb so’z qoting. Ertasiga esa: "O’qidingmiq Nima bilan tugadiq" deb so’rang. Shu kabi kishi bilmas nazoratingiz o’z qosilini be-radi. Bola katta bo’lgan sari u bilan o’qilgan kitob qaqida gaplashish shuncha qiyin bo’ladi. 11-12 yashar bola bi-lan suqbatlashganda, u o’qilgan narsalarning to’qri ma'nosini tushundi-mi, buni tekshyrishning o’zi ozlik qiladi. Bu yoshda adabiy asarni tushu-na bilish kerak, bu atrofdagi qayotni to’qri tushunish imkonini beradi. Kitob bilan ishlashning asosiy maqsadi qam ana shunda. O’z-o’zidan ma'lumki, qar qanday kitob qaqida qam o’z farzandiga jiddiy savollar berilavermasligi ke-rak. Kitoblar axir xilma-xil-ku! Agar jigargo’shangiz biror kitobni o’qib, qaq-qaq urib kulsa, xalaqit bermang Kulsin, zavqlansin. Chuqur o’yga tol-diradigan kitoblarni qam o’qisin. Bir narsadan eqtiyot bo’ling, uydagi suqbatlar so’roq tusini olmasin: "Sendan nimani so’ragan edimq" tar-zida. Siz o’qlingizdan kitob qaqida so’radingiz, u esa javob bermadi. Yana bir marta so’radingiz, u yana javob-siz. Demak mavridi emas. Yaxshimi, ksyinroq, ertasiga yoki undan qam keyinroq gapni boshlang. "Kitob suq-batlari" uchun retsept yo’q. Biroq oddiygina savollar bo’ladi: "Bu kitob nima qaqida ediq Senga bu kitob yoqdimiq Nimaga? Nimasi ko’proq yoqdi? Eng yaxshi qaqramonlar kim? Eng yomoni-chi? Nima uchun kitob qaqramoni shunday ish qildi? Sen qam shunday qilarmiding? Nima uchun kitob shunday nomlanganq" Xayolparastlmk qilish qam mumkin: sen bu kitobni davom ettira olar-miding? Menga qara, kitob qaqramoni sening falonchi do’stingga o’xshab ketadi...  Sen ilgari shunga o’xshash ki-tobni o’qiganmisanq Nimasini o’zgar-tirardingq Bu kitob kimga yoqadi, deb o’ylaysanq Negaq Shu yo’sinda davom ettirish mum-kin.

"Oyi, Chingiz Aytmatovning "Oq kema"sini aytib bering"Bolalar qanchalik o’qishni yaxshi kurmasin, baribir tinglashni juda sevadilar. Ota-onalar esa qikoya qilishni yaxshi ko’radilar. Odatda ular o’zi  qaqida, yoshligi, do’st-yoronlari qaqida gapirib berishni yaxshi ko’ra-dilar. Ishxonadagi gaplar, umuman, qayotdagi qiziq qangomalar qaqida zavqlanib gapirishni sevadilar.

Biz qanday mavzu tanlaganimizdan qam ko’p narsa qayotda belgilanadi. Ki-toblar qaqida so’z yuritish naqadar maroqli. Ayniqsa kattalarning ki-tobi qaqida. Albatta, siz qammasini. birin-ketin gapiraversangiz, bundan sira foyda bo’lmaydi. Nafaqat ayrim kitobni saralashni bilish kerak, qattoki qar bir epizodni. Bolaning yoshini doimo yodda tutib turish za-rur. Kitobni gapirib berish - qam-masini aytib berish degan gap emas. Ba'zan bir kichkina lavqani aytib berish ko’proq foydali. Eqtimol kat-talar kitobi biror qikoya qilib be-rish uchun emas, balki bola tarbiyasi ishiga kerak bo’lishi mumkin. Kechqu-run qovliga chiqqanipgizda, oydin ke-chada qaysi yulduz qaerda ekanini bil-sangiz, qanday yaxshi. Ba'zan bolalar kitobidan ayrim narsalarni eshitib qolasiz, suqbatingiz qanday bo’lma-sin, qisqami, uzunmi, oldindan o’ylanilganmi yoki tasodifiymi, ba-ribir yaxshi. Chunki bu suqbatlar bo-lalarga yaqinlashtiradi. Ma'naviy birlik ramzi bo’lmish kitob, ota-onalar bilan uchrashuvda bosh masala bo’lishi kerak.

Kutubxonachilar chiqishidan keyin ota-onalar qam biror narsa gapirib berishlari mumkin. Ba'zan bolalar chizgan rasmni ko’rsatishlari(o’qilgan kitob asosida yoki biror suqbatdan keyin va q.k.) mumkin. Keyin kutub-xonachi oilaviy kitobxonlik an'ana-lari qaqida gapirib beradi. 

Bunday uchrashuvlvrni muntazam o’tkazib turish kerak. Bu qolat kutub-xonachiga oilalar bilan shaxsiy mu-loqotda bo’lish imkonini beradi.

Kutubxonachi uchun o’zining kasbiga bo’lgan sadoqatini isbotlashiga imkon paydo bo’ladi, u go’yo oilalarning "o’z odami"dek bo’lib qoladi.

Nazira ABDUSAMATOVA,

Respublika bolalarkutubxonasi

ilmiy uslubiyot bo’limi boshlig’i

 


Orqaga qaytish