Jahon adabiyoti

4504 marta o'qildi
 алила ва ƒимна

Ђ алила ва ƒимнаї риво€тларга кҐра аслида қадим замонларда ҳинд файласуф олимлари тарафидан Єзилган. ” Ҳинд фолклори асосида €ратилган бҐлиб, Ђѕанчатантраї, ЂXитопадешеї ва бошқа асарлар билан илдизи бирдир.

Ђ алила ва ƒимнаї Ёрон шоҳи јнуширавон (531-579) даврида Ҳиндистондан сарой фузалоларидан бҐлган Ѕарзу€ ҳаким томонидан €ширинча Ёронга келтирилиб, паҳлавий тилига таржима қилинган. Ѕу таржима йҐқолиб кетган, лекин паҳлавий тилидан сури€ тилига қилинган таржима (таxминан 570 йиллар, мутаржим Ѕуд номли шаxс) адабиЄтга нодир Єдгорлик сифатида қҐшилди. Ђ алила ва ƒимнаїнинг јббосийлар xалифалиги даврида Ґша замоннинг энг донишманд олимларидан бҐлмиш котиб јбдулла ибн-ал ћуқаффа (721-757) томонидан араб тилига қилинган таржимаси унинг бутун дунЄ бҐйлаб тарқалишига сабаб бҐлди.
Ёски шарқ анъанасига кҐра, »бн-ал ћуқаффа Ђ алила ва ƒимнаїни таржима этиш асносида фақат муқаддима Єзибгина қолмай, асарнинг асосий матнига ҳам бирмунча Ґзгаришлар киритган. ћасалан, у Ђƒимна ишининг текширилишиї фаслини Ґзидан қҐшган.

X-XI асрларда Ђ алила ва ƒимнаї »бн-ал ћуқаффа таржимаси асосида €на сури€ тилига, XI асрнинг оxирларида юнон тилига, XII асрда юнончадан слав€н тилига, XIII аср Ґрталарида €ҳудий тилига, бир неча Ґн йиллардан кейин эса лотин тилига таржима қилинган. јна шу оxирги таржима француз, итал€н, немис ва бошқа Ґарб тилларига қилинган таржималарга асос бҐлиб xизмат қилган.
1889 йилда машҳур рус шарқшунослари ћ.јттае ва ћ.–€бинин Ђ алила ва ƒимнаїни рус тилига таржима қилдилар. –ус олими ».ё. рачковский Ґзининг Єш истеъдодли шогирди ».P. узминга Ђ алила ва ƒимнаїни арабчадан рус тилига таржима қилишни топширади.
“.P.  узмин машҳур арабшунос Ћ.Ўайxо томонидан 1905 йил Ѕайрутда нашр қилинган, 1923 йилда эса қайтадан таҳрир қилиниб тузатилган вариантини асос қилиб олади. “.P. узминнинг бевақт вафоти таржиманинг тугалланмай қолишига сабаб бҐлади. ».ё. рачковский уни тугатиб, Ћ.Ўайxонинг матнига мослаштириб қайта ишлаб чиқади. Ѕу таржима ≈.Ё. Ѕертельс сҐзбошиси билан 1957 йилда ћосквада иккинчи дафъа нашр этилади.
јраб ва сури€ тилларига қилинган таржималардан кейин тожик адабиЄтининг отаси, машҳур шоир –удакий (940-941 йилда вафот этди) Ђ алила ва ƒимнаїни форс-тожик тилига назм билан, 1143-1144 йилда эса Ќизомиддин јбул ћаолий Ќасруллоҳ наср билан таржима қиладилар.
XVI асрга келиб Ђ алила ва ƒимнаїни Ҳусайн Ѕойқаро фармони билан ҳиротлик шоир Ҳусайн ¬оиз  ошифий форс тилига қайтадан таржима қилади, асарга Ђјнвори —уҳайлийї деб ном беради ва уни —ултон Ҳусайн Ѕойқарога баҐишлайди.
Ќиҳо€т, Ҳиндистонда бобурийлар даврида јкбаршоҳнинг (1556-1605) вазири јбул ‘азл бин ћуборакшоҳ Ђјнвори —уҳайлийїни қайтадан ишлайди, унинг тили, услубини бирмунча соддалаштиради ва уни Ђ»йЄри донишї деб атайди. XVI асрда бу ноЄб Єдгорликнинг форс тилидан туркий тилга ЂҲумоюнномаї номи остида қилинган таржимаси кенг шуҳрат қозонади.
XIX аср оxирларида Қозонда √абдалгаллам ‘айзxон ҐҐли бу асарни арабча асли€тдан татарчага таржима қилиб топографи€ усулида босмадан чиқартирди.
Ѕу ерда қуйидагиларни айтиб Ґтмоқ лозим.
°арбда таржима қилишда асл матнни мумкин қадар Ґз ҳолича сақлаб қолишга интилиш, шарқда эса аксари асл матнни эркин таржима қилиш анъанаси кучлидир, шарқда таржимон асл матнни қисман бҐлса-да, Ґз дунЄқараши ва даври талабларига кҐра талқин этиш ва шу билан бирга, ҳатто Ґзидан қҐшишга ҳаракат қилади, бу анъана тусига кирган. Ўарқ xалқлари тилларига қилинган таржималарга Єндашишда шуни кҐзда тутмоқ лозим. јраб, форс ва бошқа шарқ тилларига қилинган таржималар шундан далолат беради. Ѕу нарса Ђ алила ва ƒимнаїнинг Ґзбек тилига қилинган таржималарига ҳам оиддир.
”нинг Ґзбекчага қилинган биринчи таржимаси таxминан XIII асрга тҐҐри келади. Ѕу таржиманинг €гона нусxаси Ћондонда Ђ»нди€ оффисї кутубxонасида сақланмоқда. ћутаржими »фтиxориддин ћуҳаммад Ѕакрий. »нглиз шарқђшуноси Ёте Ґз каталогида мазкур нусxасига қисқача шарҳ беради.
1131 (1718-19) йилларда Ђ алила ва ƒимнаї Қашқарда ћулла “емур томонидан Ђјнвори —уҳайлийї асосида таржима қилинади ва унга ЂOсори »моми€ї деб ном берилади.
1253 (1837-1838) йилларда Ђ алила ва ƒимнаї Xевада Xоразм xонларидан Oллоқулиxон ҳукмронлиги даврида ћулла ћуҳаммад ЌиЄз томонидан форсчадан Ґзбек тилига таржима қилинади. ћутаржимнинг таржимага Єзган муқаддимасида асарнинг °рта OсиЄда кенг тарқалганлиги, севилиб Ґқилганлиги, аввал ҳам бир неча бор таржима қилинганлиги айтилади.
Ђ алила ва ƒимнаїнинг Ґзбек тилидаги таржималари орасида xалқ ичида энг машҳури 1898 йилда “ошкентда литографи€ усулида нашр этилган Қори ‘азлуллоҳ (таxаллуси јлмаий) томонидан бажарилган таржимадир. Ѕошқа шарқ таржимонлари каби јлмаий ҳам асли€тни жуда эркин таржима қилади, маълум даражада асарга Ґз ҳиссасини ҳам қҐшади. Ѕу масаланинг бир муҳим томонидир. ћасаланинг иккинчи томони шуки, унинг (јлмаийнинг) Ґзига xос таржима тили ва услуби бор.
јлмаий таржимаси қисқа муддат Ч 1901-1913 йиллар ичида уч марта тошбосмада нашр этилади.
°з‘ј јбурайҳон Ѕеруний номидлаги Ўарқђшунослик институти қҐлЄзмалари фондида Ђ алила ва ƒимнаїнинг 1131 (1718-19) йилларда ћулла “емур томонидан Қашқарда бажарилган учта қҐлЄзма нусxаси (инв. 7451, 5807, 1321-сонли), јлмаий таржимасининг 1318 (1900)да кҐчирилган нусxаси ҳам сақланади.
Ѕулардан ташқари, шу фондда бу нодир асарнинг бир неча форсий қҐлЄзма нусxалари ва талайгина тошбосма нашрлари ҳам мавжуд.
Ўуни қайд этмоқ лозимки, јлмаий таржима қилишда, юқорида айтганимиздек, асл матнга жуда эркин муносабатда бҐлган. Ѕунинг устига, унинг тили оҐир, форсий-арабий иборалар билан тҐлган, кенг Ґқувчилар оммаси аксар уларни тушуна олмайди.


Orqaga qaytish